HNI 02-9

CHƯƠNG 28. SỨC KHỎE TINH THẦN VÀ KHẢ NĂNG TỰ NHẬN THỨC

 

Có một điều rất quan trọng trong hành trình chăm sóc sức khỏe nhưng nhiều người thường bỏ quên: hiểu chính mình.

 

Chúng ta biết hôm nay ăn gì, uống gì, đi bao nhiêu bước, ngủ lúc mấy giờ, nhưng lại không biết vì sao mình đang buồn, vì sao dễ nổi nóng, vì sao một chuyện nhỏ cũng khiến mình suy nghĩ cả ngày.

 

Sức khỏe tinh thần không có nghĩa là lúc nào cũng vui vẻ, tích cực hay không bao giờ buồn. Một người khỏe mạnh về tinh thần vẫn có thể buồn, thất vọng, tức giận, lo lắng hoặc mệt mỏi. Điểm khác biệt là họ từng bước học được cách nhận diện những cảm xúc đó, hiểu điều gì đang xảy ra bên trong mình và lựa chọn cách ứng xử phù hợp.

 

Tự nhận thức chính là khả năng nhìn lại bản thân một cách thành thật nhưng không khắc nghiệt.

 

HIỂU MÌNH TRƯỚC KHI THAY ĐỔI MÌNH

 

Nhiều người muốn thay đổi bản thân ngay lập tức.

 

Khi nóng giận, họ tự trách: “Tại sao mình lại như thế?”

 

Khi thất bại, họ nghĩ: “Mình thật kém cỏi.”

 

Khi làm sai, họ kết luận: “Mình chẳng bao giờ làm được việc gì.”

 

Những câu nói ấy có vẻ như đang thúc đẩy chúng ta tiến bộ, nhưng đôi khi lại khiến tâm trí càng nặng nề.

 

Thay vì phán xét, hãy quan sát.

 

“Tôi đang tức giận.”

 

“Tôi đang thất vọng.”

 

“Tôi đang lo lắng.”

 

“Tôi đang mệt.”

 

“Tôi vừa phản ứng quá mạnh.”

 

Chỉ một sự thay đổi nhỏ trong cách nhìn cũng tạo ra khác biệt.

 

Khi nói “Tôi đang tức giận”, chúng ta nhận ra cơn giận là một trạng thái đang xuất hiện.

 

Nó không phải toàn bộ con người chúng ta.

 

Cảm xúc đến rồi đi. Con người vẫn còn đó.

 

CẢM XÚC KHÔNG PHẢI KẺ THÙ

 

Có những cảm xúc chúng ta thích và có những cảm xúc chúng ta muốn tránh.

 

Vui thì dễ chấp nhận.

 

Buồn thì muốn quên.

 

Tức giận thì muốn dập tắt.

 

Lo lắng thì muốn chạy trốn.

 

Nhưng cảm xúc không phải kẻ thù.

 

Nó giống như một tín hiệu.

 

Sự mệt mỏi có thể nhắc chúng ta cần nghỉ.

 

Nỗi buồn có thể cho thấy chúng ta vừa mất đi một điều quan trọng.

 

Sự tức giận có thể báo hiệu rằng một nhu cầu nào đó đang bị tổn thương.

 

Lo lắng có thể xuất hiện khi chúng ta cảm thấy không chắc chắn về tương lai.

 

Không phải cảm xúc nào cũng phản ánh chính xác sự thật, nhưng cảm xúc cho chúng ta thông tin về trạng thái bên trong.

 

Vì vậy, thay vì hỏi:

 

“Làm sao để tôi không bao giờ buồn?”

 

Hãy thử hỏi:

“Điều gì đang khiến tôi buồn?”

 

Thay vì:

 

“Làm sao để tôi hết tức giận ngay?”

 

Hãy hỏi:

 

“Điều gì đã chạm vào giới hạn của tôi?”

 

Câu hỏi đúng thường mở ra một hướng giải quyết tốt hơn.

 

QUAN SÁT SUY NGHĨ

 

Trong đầu mỗi người luôn có rất nhiều suy nghĩ.

 

Có suy nghĩ tích cực.

 

Có suy nghĩ tiêu cực.

 

Có những ký ức cũ.

 

Có những dự đoán về tương lai.

 

Có những nỗi sợ chưa chắc đã xảy ra.

 

Một sai lầm phổ biến là tin rằng mọi suy nghĩ xuất hiện trong đầu đều là sự thật.

 

Ví dụ, khi một người không trả lời tin nhắn, chúng ta có thể nghĩ:

 

“Họ không tôn trọng mình.”

 

Nhưng thực tế có thể họ đang bận.

 

Khi công việc gặp khó khăn, chúng ta có thể nghĩ:

 

“Mình chắc chắn sẽ thất bại.”

 

Nhưng đó mới chỉ là một dự đoán.

 

Tự nhận thức giúp chúng ta tạo ra một khoảng cách giữa suy nghĩ và sự thật.

 

Hãy tập hỏi:

 

“Điều này là sự thật hay chỉ là cách tôi đang diễn giải?”

 

“Có bằng chứng nào cho suy nghĩ này không?”

 

“Có cách nhìn nào khác nhẹ nhàng và thực tế hơn không?”

 

Đó là cách giúp tâm trí bớt bị cuốn theo những kết luận vội vàng.

 

ĐỪNG DÁN NHÃN CHO CHÍNH MÌNH

 

Một hành động sai không có nghĩa chúng ta là người xấu.

 

Một lần thất bại không có nghĩa chúng ta là người thất bại.

 

Một ngày làm việc kém hiệu quả không có nghĩa chúng ta là người vô dụng.

 

Hãy phân biệt giữa “Tôi đã làm sai” và “Tôi là người tồi tệ.”

 

Câu đầu tiên hướng vào hành động.

 

Câu thứ hai tấn công toàn bộ con người.

 

Khi đánh giá bản thân, hãy cụ thể.

 

“Tôi đã nóng giận và nói một câu không phù hợp.”

 

Cách nhìn này cho phép chúng ta sửa chữa.

 

Nếu nói:

 

“Tôi là người chẳng ra gì.”

 

Chúng ta rất khó tìm thấy con đường thay đổi.

 

Tự nhận thức không phải là nuông chiều bản thân.

 

Đó là nhìn đúng vấn đề để sửa đúng chỗ.

 

NHẬN DIỆN MỐI LIÊN HỆ GIỮA CẢM XÚC VÀ HÀNH VI

 

Có một chuỗi thường xảy ra trong đời sống:

 

Sự việc – suy nghĩ – cảm xúc – hành vi.

 

Ví dụ, một người bị đồng nghiệp góp ý.

 

Sự việc là lời góp ý.

 

Người đó nghĩ: “Họ coi thường mình.”

 

Từ suy nghĩ đó xuất hiện tức giận.

 

Sau đó họ phản ứng bằng cách lớn tiếng.

 

Nếu thay đổi cách nhìn:

 

“Có thể họ đang góp ý để công việc tốt hơn.”

 

Cảm xúc có thể khác đi.

 

Và hành vi cũng có thể khác.

 

Điều này không có nghĩa chúng ta phải luôn suy nghĩ tích cực.

Mà là học cách kiểm tra suy nghĩ trước khi hành động.

 

Đó là một kỹ năng rất quan trọng trong giao tiếp và trong đời sống gia đình.

 

BIẾT MÌNH ĐANG CẦN GÌ

 

Đôi khi chúng ta nói rằng mình đang tức giận, nhưng phía sau cơn giận lại là sự mệt mỏi.

 

Có khi chúng ta cáu với người thân vì cả ngày đã chịu quá nhiều áp lực.

 

Có khi chúng ta cảm thấy khó chịu không phải vì một câu nói, mà vì đã lâu rồi không có thời gian nghỉ ngơi.

 

Vì vậy, hãy tập hỏi:

 

“Tôi thực sự cần gì lúc này?”

 

Có thể là một giấc ngủ.

 

Một bữa ăn.

 

Một cuộc trò chuyện.

 

Một khoảng riêng tư.

 

Một lời xin lỗi.

 

Một sự giúp đỡ.

 

Hoặc đơn giản là vài phút yên tĩnh.

 

Khi hiểu nhu cầu thật sự, chúng ta sẽ dễ lựa chọn cách giải quyết hơn.

 

TỰ NHẬN THỨC TRONG GIA ĐÌNH

 

Một người có khả năng tự nhận thức thường giao tiếp bình tĩnh hơn.

 

Khi đang tức giận, họ biết mình đang tức giận nên có thể tạm dừng trước khi nói.

 

Khi buồn, họ có thể nói:

 

“Hôm nay tôi hơi mệt, cho tôi một chút thời gian.”

 

Thay vì im lặng và chờ người khác đoán.

 

Trong gia đình, điều này đặc biệt quan trọng.

 

Không ai có khả năng đọc suy nghĩ của người khác.

 

Nếu cần giúp đỡ, hãy nói.

 

Nếu tổn thương, hãy chia sẻ.

 

Nếu mình sai, hãy nhận lỗi.

 

Nếu người khác đang mệt, hãy cho họ một khoảng không gian.

 

Một gia đình khỏe mạnh không phải là gia đình không bao giờ xảy ra mâu thuẫn.

 

Đó là gia đình biết cách giải quyết mâu thuẫn mà không làm tổn thương nhau quá mức.

 

DÀNH MỖI NGÀY VÀI PHÚT NHÌN LẠI MÌNH

 

Tự nhận thức không cần bắt đầu bằng những phương pháp phức tạp.

 

Mỗi tối, hãy dành vài phút tự hỏi:

 

“Hôm nay tôi cảm thấy thế nào?”

 

“Điều gì khiến tôi vui?”

 

“Điều gì khiến tôi khó chịu?”

 

“Tôi đã phản ứng như thế nào?”

 

“Có điều gì tôi muốn làm khác đi vào ngày mai?”

 

Không cần viết dài.

 

Chỉ vài dòng cũng được.

 

Sau một thời gian, chúng ta có thể nhận ra những quy luật của chính mình.

 

Có những thời điểm thường xuyên mệt mỏi.

 

Có những tình huống dễ khiến mình nổi nóng.

 

Có những người hoặc môi trường khiến mình căng thẳng.

 

Có những hoạt động giúp mình bình tĩnh hơn.

 

Hiểu được điều đó là một bước tiến lớn.

 

TỬ TẾ VỚI CHÍNH MÌNH

 

Tự nhận thức không thể phát triển nếu chúng ta luôn sống trong sự tự chỉ trích.

 

Hãy đối xử với bản thân giống như cách chúng ta đối xử với một người mình yêu thương.

Khi người thân thất bại, chúng ta thường nói:

 

“Không sao, lần sau cố gắng.”

 

Nhưng khi chính mình thất bại, lại nói:

 

“Mình thật vô dụng.”

 

Tại sao lại có sự khác biệt đó?

 

Hãy học cách nghiêm túc với bản thân nhưng không tàn nhẫn với bản thân.

 

Sai thì sửa.

 

Thiếu thì học.

 

Mệt thì nghỉ.

 

Chưa tốt thì cải thiện.

 

Không cần biến mỗi khuyết điểm thành một bản án.

 

KHÔNG PHẢI MỌI THỨ ĐỀU CẦN TỰ MÌNH GIẢI QUYẾT

 

Tự nhận thức cũng bao gồm việc biết giới hạn của bản thân.

 

Có những vấn đề chúng ta có thể tự điều chỉnh.

 

Nhưng cũng có những lúc cần tìm sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè, bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.

 

Nếu cảm xúc tiêu cực kéo dài, ảnh hưởng rõ rệt đến giấc ngủ, công việc, các mối quan hệ hoặc khả năng sinh hoạt hằng ngày, đừng coi đó đơn giản là “yếu đuối” hay “nghĩ nhiều”.

 

Hãy tìm sự hỗ trợ phù hợp.

 

Chăm sóc sức khỏe tinh thần cũng quan trọng như chăm sóc cơ thể.

 

HIỂU MÌNH ĐỂ SỐNG TỐT HƠN

 

Sức khỏe tinh thần không phải là một trạng thái hoàn hảo.

 

Đó là khả năng nhận biết mình đang ở đâu, điều gì đang diễn ra bên trong và mình có thể làm gì tiếp theo.

 

Có ngày chúng ta mạnh mẽ.

 

Có ngày chúng ta yếu lòng.

 

Có ngày đầy năng lượng.

 

Có ngày chỉ muốn được nghỉ ngơi.

 

Tất cả đều là những phần của con người.

 

Đừng vội phán xét.

 

Hãy quan sát.

 

Đừng vội phản ứng.

 

Hãy thở và suy nghĩ.

 

Đừng vội kết luận rằng mình không đủ tốt.

 

Hãy nhìn lại những gì mình đã cố gắng.

 

Tự nhận thức không làm cuộc sống hết khó khăn. Nhưng nó giúp chúng ta hiểu mình hơn để bước qua khó khăn một cách tỉnh táo hơn.

 

Khi hiểu cảm xúc, ta biết cách chăm sóc tâm hồn.

 

Khi hiểu suy nghĩ, ta biết cách điều chỉnh góc nhìn.

 

Khi hiểu hành vi, ta biết mình cần thay đổi điều gì.

 

Và khi hiểu chính mình, chúng ta sẽ biết cách sống phù hợp hơn với những giá trị mà mình trân trọng.

 

KHÔNG CẦN TRỞ THÀNH MỘT CON NGƯỜI HOÀN HẢO.

CHỈ CẦN MỖI NGÀY HIỂU MÌNH THÊM MỘT CHÚT, BÌNH TĨNH HƠN MỘT CHÚT, TỬ TẾ VỚI MÌNH VÀ VỚI NGƯỜI KHÁC HƠN MỘT CHÚT.

Đó cũng là một cách sống khỏe.

Và hành trình chăm sóc sức khỏe toàn diện bắt đầu từ chính nơi gần gũi nhất: bên trong mỗi chúng ta.