02/09 CHƯƠNG 17. TỪ TIẾT KIỆM ĐẾN ĐẦU TƯ Khi nào nên tích lũy tiền mặt và khi nào có thể bắt đầu tìm hiểu các kênh đầu tư. Có một câu hỏi mà hầu như ai bắt đầu quan tâm đến tài chính cá nhân cũng từng đặt ra: “Tôi nên tiết kiệm tiền hay đầu tư tiền?” Có người cho rằng phải tiết kiệm thật nhiều rồi mới đầu tư. Có người lại nghĩ tiền không đầu tư thì sẽ mất giá, vì vậy phải đưa tiền vào thị trường càng sớm càng tốt. Cả hai cách nghĩ đều có một phần đúng. Nhưng vấn đề không nằm ở việc tiết kiệm hay đầu tư. Vấn đề là: Khoản tiền nào nên được giữ an toàn, khoản tiền nào có thể chấp nhận biến động và khoản tiền nào đang phục vụ mục tiêu nào trong cuộc sống? Tiết kiệm và đầu tư không phải hai con đường đối lập. Chúng là hai tầng khác nhau trong cùng một hệ thống tài chính. Tiết kiệm tạo nền móng. Đầu tư giúp phần vốn dài hạn có cơ hội tăng trưởng. Nếu chưa có nền móng mà vội đầu tư, bạn có thể buộc phải bán tài sản vào thời điểm không thuận lợi khi gặp biến cố. Nếu chỉ tiết kiệm mà không bao giờ tìm hiểu đầu tư, bạn có thể bỏ lỡ khả năng để tài sản tăng trưởng trong dài hạn. Vì vậy, điều quan trọng là biết khi nào nên giữ tiền và khi nào nên để tiền làm việc. 1. Tiết kiệm và đầu tư có nhiệm vụ khác nhau Hãy hình dung tài chính cá nhân như một ngôi nhà. Tiết kiệm là phần móng. Đầu tư là phần giúp ngôi nhà phát triển cao hơn. Bạn không thể xây tầng trên một nền móng yếu. Tiết kiệm thường phù hợp với những mục tiêu: Chi tiêu trong tương lai gần. Quỹ dự phòng. Các khoản cần sử dụng trong thời gian ngắn. Những khoản tiền mà bạn không thể chấp nhận mất giá trị lớn trong thời gian ngắn. Đầu tư phù hợp hơn với những khoản tiền: Không cần sử dụng ngay. Có thời gian dài để tăng trưởng. Có thể chịu một mức biến động nhất định. Được phân bổ dựa trên hiểu biết và khả năng chịu rủi ro. Do đó, câu hỏi không phải: “Tiết kiệm hay đầu tư tốt hơn?” Mà là: “Khoản tiền này cần làm nhiệm vụ gì?” 2. Trước khi đầu tư, hãy xây dựng nền móng tài chính Có một sai lầm khá phổ biến. Một người vừa bắt đầu có tiền dư đã nghĩ ngay đến việc đầu tư. Họ nhìn thấy thị trường tăng. Nghe người khác kể về lợi nhuận. Thấy một cơ hội hấp dẫn. Và quyết định đưa phần lớn tiền mình có vào đó.

Nhưng chỉ vài tháng sau, một biến cố xảy ra. Mất việc. Gia đình cần tiền. Xe hỏng. Nhà cần sửa. Một khoản chi y tế phát sinh. Lúc đó, họ buộc phải bán khoản đầu tư để lấy tiền. Nếu thị trường đang giảm, khoản lỗ có thể trở thành hiện thực. Đây là lý do quỹ dự phòng rất quan trọng. Tiền dành cho trường hợp khẩn cấp không nên được đặt vào những tài sản biến động mạnh chỉ vì hy vọng kiếm thêm lợi nhuận. Trước khi nghĩ đến việc tối đa hóa lợi nhuận, hãy xây dựng khả năng chống chịu. 3. Quỹ dự phòng là chiếc áo phao Bạn không mặc áo phao vì muốn thuyền chìm. Bạn mặc nó vì biết rằng sự cố có thể xảy ra. Quỹ dự phòng cũng vậy. Nó không phải khoản tiền để bạn cảm thấy mình đang bỏ lỡ cơ hội đầu tư. Nó là khoản tiền giúp bạn không phải bán tài sản trong lúc hoảng loạn. Mức dự phòng phù hợp với mỗi người sẽ khác nhau tùy thu nhập, công việc, trách nhiệm gia đình và mức độ ổn định của dòng tiền. Người có thu nhập ổn định và ít nghĩa vụ có thể có nhu cầu khác người làm việc tự do hoặc có nhiều người phụ thuộc. Điều quan trọng là xác định một mức dự phòng đủ để bạn cảm thấy có khoảng đệm khi xảy ra biến cố hợp lý. Đừng lấy tiền cứu hộ của mình để đánh cược vào lợi nhuận. 4. Tiền có thời hạn sử dụng ngắn nên được đối xử khác Giả sử bạn dự định dùng một khoản tiền để mua nhà trong vòng một năm. Hoặc cần tiền để đóng học phí trong vài tháng tới. Hoặc chuẩn bị vốn cho một khoản chi chắc chắn. Đây không phải là loại tiền nên được đối xử giống tiền đầu tư dài hạn. Bởi nếu khoản tiền cần dùng trong thời gian ngắn bị giảm mạnh đúng lúc bạn cần nó, bạn có thể gặp vấn đề. Vì vậy, hãy nhớ một nguyên tắc: Thời gian càng ngắn, khả năng chấp nhận biến động càng thấp. Ngược lại, một khoản tiền chưa cần sử dụng trong nhiều năm có thể có nhiều lựa chọn hơn. Thời gian dài giúp bạn có thêm khả năng vượt qua những giai đoạn thị trường biến động. 5. Đừng đầu tư bằng tiền vay nếu bạn chưa hiểu rõ rủi ro Một người có 100 triệu tiền tiết kiệm và đầu tư 50 triệu là một chuyện. Một người vay 100 triệu để đầu tư vì tin rằng tài sản sẽ tăng giá là chuyện hoàn toàn khác. Khi dùng tiền vay, bạn không chỉ đối mặt với rủi ro tài sản giảm giá. Bạn còn phải chịu nghĩa vụ trả nợ.

Nếu khoản đầu tư giảm, khoản nợ vẫn tồn tại. Nếu thu nhập giảm, áp lực càng lớn. Đòn bẩy có thể làm tăng lợi nhuận trong một số trường hợp, nhưng cũng có thể khuếch đại thua lỗ. Đối với người mới bắt đầu, điều quan trọng hơn việc tìm cách kiếm thật nhanh là học cách không để một quyết định sai phá hủy nền tảng tài chính. 6. Hãy hiểu mình trước khi hiểu thị trường Trước khi hỏi: “Đầu tư vào đâu?” Hãy hỏi: “Tôi là người đầu tư như thế nào?” Bạn cần biết: Mục tiêu của mình là gì? Thời gian đầu tư bao lâu? Thu nhập có ổn định không? Đang có những khoản nợ nào? Có quỹ dự phòng chưa? Nếu tài sản giảm đáng kể, bạn có giữ được bình tĩnh không? Bạn có thể chấp nhận mất bao nhiêu mà không ảnh hưởng đến cuộc sống? Những câu hỏi này quan trọng hơn việc nghe người khác nói rằng tài sản nào đang “hot”. Một khoản đầu tư phù hợp với người này có thể hoàn toàn không phù hợp với người khác. Đầu tư tốt không phải là chọn tài sản đang tăng mạnh nhất. Đầu tư tốt là lựa chọn phù hợp với mục tiêu, thời gian và khả năng chịu rủi ro của bạn. 7. Đừng đầu tư vào thứ bạn không hiểu Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất. Nếu bạn không hiểu tài sản tạo ra giá trị như thế nào, lợi nhuận đến từ đâu, rủi ro nằm ở đâu và điều gì có thể khiến bạn mất tiền, hãy cẩn thận. Đừng đầu tư chỉ vì: “Bạn tôi đang đầu tư.” “Người nổi tiếng nói đây là cơ hội lớn.” “Nhóm chat đang bàn rất nhiều.” “Lợi nhuận nghe quá hấp dẫn.” “Người bán bảo rằng gần như không có rủi ro.” Bạn không cần hiểu mọi thứ trên thị trường. Nhưng thứ gì mình bỏ tiền vào, mình cần hiểu đủ để biết mình đang chấp nhận điều gì. Nếu không thể giải thích khoản đầu tư bằng những câu đơn giản, có lẽ bạn chưa hiểu nó đủ. 8. Lợi nhuận cao không bao giờ nên được nhìn tách khỏi rủi ro Một trong những ảo tưởng nguy hiểm nhất là: “Tôi muốn lợi nhuận cao nhưng không muốn rủi ro.” Trong thực tế, lợi nhuận kỳ vọng và rủi ro thường có mối quan hệ với nhau. Một cơ hội hứa hẹn mức sinh lời rất cao trong thời gian rất ngắn cần được đặt câu hỏi: Tại sao lợi nhuận lại cao như vậy? Nguồn lợi nhuận đến từ đâu? Ai là người chịu rủi ro? Nếu mọi thứ tốt như quảng cáo, tại sao cơ hội này lại cần tìm tiền từ tôi?

Điều gì xảy ra nếu thị trường đi ngược kỳ vọng? Không phải mọi khoản đầu tư rủi ro cao đều xấu. Nhưng rủi ro cao mà bạn không hiểu là một vấn đề lớn. 9. Đừng cố dự đoán chính xác mọi biến động Nhiều người trì hoãn đầu tư vì chờ một thời điểm hoàn hảo. Họ chờ thị trường giảm. Chờ kinh tế tốt. Chờ lãi suất thay đổi. Chờ tin tức rõ ràng. Nhưng thị trường luôn có những yếu tố không thể dự đoán chính xác. Nếu bạn cố tìm đúng đáy để mua và đúng đỉnh để bán, bạn có thể dành rất nhiều thời gian mà vẫn sai. Một cách tiếp cận thận trọng hơn là: Xác định mục tiêu dài hạn, xây dựng kế hoạch phù hợp và duy trì kỷ luật. Điều này không có nghĩa là cứ mua bất kỳ thứ gì và giữ mãi. Nó có nghĩa là không biến đầu tư thành một trò chơi đoán tương lai. 10. Đầu tư là cuộc chơi của thời gian, không phải sự nóng vội Khi mới bắt đầu, bạn rất dễ bị hấp dẫn bởi những câu chuyện: “Biến 100 triệu thành 1 tỷ.” “Lợi nhuận vài chục phần trăm trong thời gian ngắn.” “Cơ hội đổi đời.” Những câu chuyện như vậy rất dễ thu hút sự chú ý. Nhưng tài sản bền vững thường được xây dựng chậm hơn nhiều. Một khoản tiền nhỏ được tích lũy đều đặn. Một danh mục được xây dựng có kỷ luật. Lợi nhuận được tái đầu tư. Thời gian tiếp tục trôi. Đó không phải câu chuyện hấp dẫn như “làm giàu nhanh”. Nhưng nó gần với bản chất của việc xây dựng tài sản dài hạn hơn. Tài chính cá nhân không phải cuộc đua xem ai giàu nhanh nhất. Đó là cuộc chơi xem ai có thể xây dựng và bảo vệ tài sản đủ lâu. 11. Hãy bắt đầu với số tiền mà bạn có thể ngủ ngon Một nguyên tắc rất đơn giản: Nếu khoản đầu tư khiến bạn mất ngủ, có thể bạn đã đầu tư quá nhiều hoặc chọn mức rủi ro không phù hợp. Hãy tưởng tượng bạn bỏ một khoản tiền lớn vào một tài sản. Mỗi ngày bạn kiểm tra giá. Giá giảm một chút, bạn hoảng. Giá tăng một chút, bạn phấn khích. Bạn không thể tập trung vào công việc. Không thể ngủ ngon. Không thể tận hưởng cuộc sống. Như vậy, dù khoản đầu tư có khả năng sinh lời, cách bạn tham gia vẫn có vấn đề. Đầu tư nên là một phần của kế hoạch tài chính. Không nên biến cuộc sống hàng ngày thành cuộc chiến với biểu đồ giá. 12. Đa dạng hóa để không đặt tương lai vào một lựa chọn duy nhất Một trong những nguyên tắc quản lý rủi ro cơ bản là:

Không đặt toàn bộ tài sản vào một cơ hội duy nhất. Nếu tất cả tiền của bạn phụ thuộc vào một doanh nghiệp, một tài sản, một ngành hoặc một cơ hội, chỉ một biến cố cũng có thể ảnh hưởng rất lớn đến toàn bộ tài chính. Đa dạng hóa không đảm bảo rằng bạn không bao giờ thua lỗ. Nhưng nó có thể giúp giảm mức độ phụ thuộc vào một nguồn rủi ro duy nhất. Điều quan trọng là đa dạng hóa cũng cần có hiểu biết. Không phải mua thật nhiều thứ một cách ngẫu nhiên. Mà là xây dựng một cấu trúc phù hợp với mục tiêu và khả năng chịu rủi ro. 13. Hãy phân chia tiền theo thời gian Một cách suy nghĩ hữu ích là chia tiền thành các “ngăn” theo thời gian. Ngăn ngắn hạn: tiền cần dùng trong thời gian gần. Ngăn an toàn: quỹ dự phòng và những khoản cần bảo vệ. Ngăn dài hạn: tiền chưa cần dùng trong nhiều năm và có thể xem xét đầu tư phù hợp. Cách này giúp bạn tránh một sai lầm phổ biến: Dùng tiền của mục tiêu này để phục vụ mục tiêu khác. Tiền mua nhà không nên tùy tiện biến thành tiền đầu cơ. Tiền dự phòng không nên biến thành khoản đặt cược. Tiền dành cho tương lai dài hạn có thể được quản lý với một chiến lược khác. Khi phân chia rõ, bạn sẽ dễ ra quyết định hơn. 14. Đừng biến đầu tư thành trò giải trí Có một ranh giới rất mỏng giữa đầu tư và đầu cơ theo cảm xúc. Nếu bạn liên tục mua bán chỉ vì giá tăng giảm trong ngày, kiểm tra tài khoản hàng chục lần, chạy theo tin đồn và quyết định dựa trên cảm xúc, bạn có thể đang biến tài chính thành một trò chơi. Đầu tư cần có nguyên tắc. Bạn cần biết: Tại sao mua? Mua với mục tiêu gì? Giữ trong bao lâu? Điều gì khiến kế hoạch thay đổi? Mức rủi ro chấp nhận được là bao nhiêu? Nếu không có câu trả lời, việc xuống tiền rất dễ trở thành hành động theo cảm xúc. 15. Hãy nhớ rằng tiền mặt cũng có giá trị Trong một thế giới luôn nói về đầu tư, người ta đôi khi có cảm giác: “Tiền nằm yên là tiền chết.” Không hoàn toàn như vậy. Tiền mặt có một vai trò rất quan trọng. Nó tạo ra sự linh hoạt. Cho phép bạn xử lý biến cố. Giúp bạn không phải bán tài sản vào thời điểm bất lợi. Cho bạn khả năng nắm bắt những cơ hội phù hợp khi chúng xuất hiện. Vấn đề không phải là giữ bao nhiêu tiền mặt là “đúng” cho tất cả mọi người.

Mà là xác định khoản tiền nào cần tính an toàn và khoản nào có thể chấp nhận biến động. Không phải đồng tiền nào cũng cần được tối đa hóa lợi nhuận. Một số đồng tiền có nhiệm vụ đơn giản hơn: Bảo vệ bạn. 16. Hãy bắt đầu đầu tư bằng kiến thức trước khi bắt đầu bằng tiền Nếu bạn chưa hiểu về đầu tư, khoản đầu tư đầu tiên nên là: kiến thức, Đọc, Học. Tìm hiểu cách tài sản hoạt động. Hiểu phí. Hiểu thuế và quy định liên quan. Hiểu rủi ro. Tìm hiểu lịch sử biến động. Học cách đọc thông tin. Học cách nhận diện quảng cáo quá mức. Học cách đặt câu hỏi. Đừng xấu hổ khi chưa biết. Điều nguy hiểm không phải là chưa biết. Điều nguy hiểm là không biết nhưng vẫn tự tin bỏ tiền. Bạn không cần trở thành chuyên gia tài chính. Nhưng bạn cần đủ hiểu biết để bảo vệ bản thân. KẾT CHƯƠNG Tiết kiệm và đầu tư không phải hai lựa chọn phải loại trừ nhau. Tiết kiệm giúp bạn đứng vững. Đầu tư giúp phần vốn dài hạn có cơ hội tăng trưởng. Một người chỉ biết tiết kiệm có thể rất an toàn nhưng chưa chắc tối ưu cho những mục tiêu dài hạn. Một người chỉ biết đầu tư mà không có nền tảng an toàn có thể kiếm được lợi nhuận nhưng cũng dễ gặp khó khăn khi biến cố xảy ra. Cách tiếp cận trưởng thành hơn là xây dựng từng lớp: Kiếm tiền → kiểm soát chi tiêu → tích lũy → xây dựng quỹ dự phòng → quản lý nợ → học về đầu tư → đầu tư phù hợp → bảo vệ và tái đầu tư tài sản. Đừng vội chạy theo lợi nhuận. Đừng sợ đầu tư chỉ vì thị trường có rủi ro. Và cũng đừng đầu tư chỉ vì sợ mình đang bỏ lỡ cơ hội. Hãy nhớ: Tiền cần một nhiệm vụ trước khi nó cần một nơi để sinh lời. Nếu tiền cần cho cuộc sống ngắn hạn, hãy ưu tiên khả năng sử dụng và an toàn. Nếu tiền dành cho những biến cố bất ngờ, hãy ưu tiên khả năng bảo vệ. Nếu tiền dành cho những mục tiêu dài hạn và bạn đã có nền tảng phù hợp, hãy bắt đầu tìm hiểu cách để nó có cơ hội tăng trưởng. Đầu tư không phải là việc biến 100 triệu thành 1 tỷ trong thời gian ngắn. Đầu tư đúng nghĩa là đưa tiền vào những tài sản phù hợp với mục tiêu của bạn, chấp nhận rủi ro một cách có hiểu biết và cho thời gian cơ hội làm phần việc của nó. Đừng hỏi: “Làm thế nào để tiền của tôi sinh lời nhanh nhất?”

Hãy hỏi: “Làm thế nào để tiền của tôi tăng trưởng mà không phá hỏng sự an toàn tài chính của tôi?” Đó là một câu hỏi trưởng thành hơn. Bởi trong tài chính, kiếm được lợi nhuận là điều đáng mừng. Nhưng giữ được tài sản, sống bình an và tiếp tục xây dựng tài sản trong nhiều năm mới là mục tiêu đáng theo đuổi. Và có lẽ, thời điểm tốt nhất để tiền bắt đầu làm việc cho bạn không phải là khi bạn có thật nhiều tiền. Mà là khi bạn đã đủ hiểu biết để biết: Khoản tiền nào cần được bảo vệ, khoản tiền nào có thể được đầu tư, và vì sao mình đang làm điều đó.