02/09 CHƯƠNG 19. RỦI RO VÀ LỢI NHUẬN Hiểu rằng lợi nhuận kỳ vọng thường đi cùng rủi ro và không có khoản đầu tư nào bảo đảm chắc chắn sinh lời cao. Có một điều rất lạ trong cách con người nhìn về tiền. Khi nghe một cơ hội có thể mang lại lợi nhuận 30%, 50%, thậm chí 100%, chúng ta thường lập tức nghĩ: “Mình có thể kiếm được bao nhiêu?” Nhưng khi nghe rằng khoản đầu tư ấy có thể mất 30%, 50% hoặc thậm chí mất phần lớn vốn, chúng ta lại thường không muốn nghĩ đến. Con người thích phần thưởng. Nhưng lại không thích nhìn vào cái giá phải trả để có được phần thưởng đó. Trong đầu tư, đây là một trong những nguyên nhân khiến nhiều người mắc sai lầm. Họ nhìn thấy lợi nhuận tiềm năng, nhưng không nhìn thấy rủi ro đi kèm. Họ nghe người khác kể về một khoản đầu tư tăng giá rất nhanh, nhưng không nghe những câu chuyện của những người đã mất tiền. Họ tin rằng nếu một khoản đầu tư có khả năng sinh lời cao thì mình chỉ cần đủ thông minh để kiếm được lợi nhuận. Nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Lợi nhuận là phần thưởng cho việc chấp nhận rủi ro, thời gian, sự không chắc chắn hoặc công sức tạo ra giá trị. Và điều quan trọng nhất: Không có khoản đầu tư nào vừa bảo đảm lợi nhuận cao, vừa hoàn toàn an toàn. Hiểu được điều đó là bước đầu tiên để trở thành một người quản lý tiền trưởng thành. 1. Rủi ro không phải là điều gì đó cần loại bỏ hoàn toàn Nhiều người nghe đến từ “rủi ro” và nghĩ: “Vậy thì đừng đầu tư.” Nhưng không phải vậy. Trong cuộc sống, rủi ro tồn tại ở khắp nơi. Không đầu tư cũng có rủi ro. Giữ toàn bộ tiền mặt cũng có rủi ro. Chỉ phụ thuộc vào một công việc cũng có rủi ro. Chỉ có một nguồn thu nhập cũng có rủi ro. Mua một tài sản lớn cũng có rủi ro. Vì vậy, mục tiêu không phải là loại bỏ mọi rủi ro. Điều quan trọng hơn là: Nhận diện rủi ro, hiểu nó và chỉ chấp nhận mức rủi ro mà mình có khả năng chịu đựng. Một người hiểu rủi ro sẽ không hỏi: “Làm sao để đầu tư mà không có rủi ro?” Họ hỏi: “Tôi đang chấp nhận loại rủi ro nào và nếu điều xấu xảy ra, tôi có chịu được không?” Đó là sự khác biệt giữa đầu tư có suy nghĩ và chạy theo lợi nhuận. 2. Lợi nhuận cao thường đi cùng mức độ không chắc chắn cao hơn Hãy tưởng tượng có hai lựa chọn.

Một lựa chọn có mức sinh lời kỳ vọng tương đối thấp nhưng biến động nhỏ. Một lựa chọn khác hứa hẹn khả năng sinh lời cao hơn nhưng giá trị có thể biến động rất mạnh. Nếu cả hai đều chắc chắn sinh lời như nhau thì ai cũng sẽ chọn phương án lợi nhuận cao hơn. Nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Khoản có khả năng sinh lời cao hơn thường đi cùng: Khả năng mất tiền lớn hơn. Biến động mạnh hơn. Thời gian chờ lâu hơn. Khả năng kết quả khác xa kỳ vọng. Yêu cầu kiến thức cao hơn. Vì vậy, khi nghe một câu: “Lợi nhuận rất cao mà gần như không có rủi ro.” Hãy dừng lại. Không phải mọi cơ hội như vậy đều là lừa đảo. Nhưng lời hứa ấy chắc chắn đáng để bạn đặt thêm câu hỏi. 3. Đừng chỉ hỏi “lãi bao nhiêu?”, hãy hỏi “có thể mất bao nhiêu?” Đây là một trong những thói quen quan trọng nhất khi xem xét một khoản đầu tư. Giả sử một cơ hội có khả năng tăng 30%. Nghe rất hấp dẫn. Nhưng nếu trong trường hợp xấu, bạn có thể mất 50%, thì bức tranh đã hoàn toàn khác. Nếu bỏ 100 triệu và tăng 30%, bạn có 130 triệu. Nhưng nếu sau đó mất 50% trên 130 triệu, bạn chỉ còn 65 triệu. Để từ 65 triệu quay lại 100 triệu, bạn không cần tăng 35%. Bạn cần mức tăng khoảng 53,8%. Điều này cho thấy: Mất tiền và kiếm tiền không đối xứng. Một khoản lỗ lớn có thể cần một mức tăng trưởng lớn hơn rất nhiều để phục hồi. Vì vậy, bảo vệ vốn không phải là tư duy quá thận trọng. Đó là một phần quan trọng của việc xây dựng tài sản. 4. Rủi ro lớn nhất đôi khi là mất khả năng làm lại Một khoản đầu tư có thể khiến bạn mất 10% tài sản. Điều đó chắc chắn không dễ chịu. Nhưng nếu bạn vẫn còn thu nhập, còn tài sản khác, còn quỹ dự phòng và còn khả năng làm việc, bạn có thể phục hồi. Ngược lại, nếu một quyết định khiến bạn mất phần lớn tài sản, mang theo khoản nợ lớn và ảnh hưởng đến cuộc sống gia đình, hậu quả sẽ nghiêm trọng hơn rất nhiều. Vì vậy, khi đánh giá rủi ro, hãy hỏi: “Nếu tôi sai, tôi còn có thể bắt đầu lại không?” Đây là câu hỏi quan trọng hơn: “Nếu tôi đúng, tôi kiếm được bao nhiêu?” Bởi một người có thể sống tiếp sau một khoản đầu tư không thành công sẽ có cơ hội học hỏi và tiến bộ. Nhưng nếu một quyết định sai phá hủy toàn bộ nền tảng, cuộc chơi có thể kết thúc. 5. Khả năng chịu rủi ro của mỗi người khác nhau

Không có một mức rủi ro phù hợp với tất cả mọi người. Một người 25 tuổi, thu nhập ổn định, ít nghĩa vụ và có thời gian dài có thể có khả năng chịu biến động khác một người 55 tuổi đang chuẩn bị nghỉ hưu. Một người có quỹ dự phòng lớn cũng khác một người không có khoản tiết kiệm nào. Một người độc thân cũng khác một người đang nuôi con và có nhiều trách nhiệm tài chính. Vì vậy, đừng lấy danh mục đầu tư của người khác làm tiêu chuẩn cho mình. Câu: “Người ta đầu tư được thì tôi cũng đầu tư được.” không phải là lập luận tài chính. Bạn cần nhìn vào hoàn cảnh của chính mình. 6. Khả năng chịu rủi ro không chỉ nằm trên giấy Bạn có thể nghĩ rằng mình chịu được biến động. Nhưng đến khi tài sản giảm mạnh, cảm xúc mới cho bạn câu trả lời thật. Nếu mỗi lần tài sản giảm bạn lập tức hoảng sợ và bán tháo, thì khả năng chịu rủi ro thực tế của bạn có thể thấp hơn bạn tưởng. Điều này không có nghĩa bạn yếu đuối. Nó chỉ có nghĩa rằng chiến lược hiện tại có thể chưa phù hợp với tâm lý và hoàn cảnh của bạn. Một kế hoạch tốt không chỉ cần đúng về mặt lý thuyết. Nó phải là kế hoạch mà bạn có thể thực sự duy trì khi thị trường trở nên khó khăn. 7. Rủi ro không chỉ là giá giảm Khi nói đến rủi ro, nhiều người chỉ nghĩ: “Giá giảm.” Nhưng rủi ro có nhiều dạng. Có thể là: Rủi ro mất vốn: tài sản giảm giá trị nghiêm trọng. Rủi ro thanh khoản: cần tiền nhưng không thể bán nhanh với mức giá hợp lý. Rủi ro tín dụng: bên có nghĩa vụ thanh toán không thực hiện được. Rủi ro kinh doanh: doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả. Rủi ro pháp lý: quy định thay đổi hoặc quyền lợi bị ảnh hưởng. Rủi ro tập trung: phần lớn tài sản phụ thuộc vào một nơi. Rủi ro lạm phát: sức mua của tiền giảm theo thời gian. Rủi ro hành vi: chính nhà đầu tư đưa ra quyết định sai vì sợ hãi hoặc tham lam. Hiểu về rủi ro nghĩa là nhìn toàn bộ bức tranh, không chỉ nhìn biểu đồ giá. 8. Lạm phát cũng là một dạng rủi ro Nhiều người nghĩ: “Tôi không mất tiền, nghĩa là tôi an toàn.” Không hoàn toàn. Nếu bạn giữ một khoản tiền trong thời gian dài nhưng sức mua của nó giảm do giá cả tăng, thì giá trị thực tế của khoản tiền ấy có thể suy giảm. Ví dụ đơn giản: Hôm nay 100 triệu có thể mua một lượng hàng hóa nhất định.

Nhiều năm sau, nếu giá cả tăng đáng kể, 100 triệu có thể không còn mua được lượng hàng hóa tương tự. Điều đó không có nghĩa tiền mặt không quan trọng. Tiền mặt rất cần thiết cho an toàn và thanh khoản. Nhưng nó cho thấy: An toàn về số tiền danh nghĩa không hoàn toàn giống an toàn về sức mua. Đây là một trong những lý do cần có sự cân bằng giữa tiền an toàn và tài sản có khả năng tăng trưởng dài hạn. 9. Đừng nhầm “lợi nhuận kỳ vọng” với “lợi nhuận chắc chắn” Một khoản đầu tư có thể có lợi nhuận kỳ vọng nhất định. Nhưng “kỳ vọng” không có nghĩa là “cam kết”. Nếu một tài sản có khả năng tăng trưởng trong dài hạn, điều đó không có nghĩa năm nào cũng tăng. Có thể có năm tăng mạnh. Có thể có năm giảm. Có thể có giai đoạn đi ngang. Có thể có những thời điểm thị trường rất khó khăn. Vì vậy, khi ai đó nói: “Khoản này trung bình có thể đạt X% mỗi năm.” Bạn cần hiểu đó là một kỳ vọng hoặc giả định, không phải lời hứa. Đây là sự khác biệt cực kỳ quan trọng. 10. Hãy cảnh giác với những lời hứa “lợi nhuận cao, chắc chắn” Có những câu nghe rất dễ chịu: “Lợi nhuận cố định.” “Không thể thua.” “Cam kết sinh lời.” “Bảo đảm lợi nhuận cao.” “Không có rủi ro.” Những lời hứa tuyệt đối như vậy cần được kiểm tra rất kỹ. Trong thế giới tài chính, mọi khoản lợi nhuận đều phải đến từ đâu đó. Nếu mức sinh lời rất cao mà rủi ro được mô tả là bằng không, bạn cần hỏi: “Điều gì đang bị bỏ qua?” Có thể có rủi ro mà bạn chưa nhìn thấy. Có thể điều kiện đi kèm rất phức tạp. Có thể lợi nhuận được mô tả không đầy đủ. Hoặc có thể bản thân cơ hội không đáng tin. Đừng để chữ “cam kết” thay thế cho việc thẩm định. 11. Đừng chạy theo tài sản đang tăng mạnh chỉ vì sợ bỏ lỡ Khi một tài sản tăng nhanh, mọi người bắt đầu nói về nó. Bạn bè bàn luận. Mạng xã hội xuất hiện hàng loạt câu chuyện thành công. Những người mua sớm được xem như thiên tài. Lúc này, một cảm xúc mạnh xuất hiện: FOMO – sợ bỏ lỡ. Bạn bắt đầu mua không phải vì hiểu tài sản. Mà vì sợ người khác kiếm được tiền còn mình thì không. Đây là một trong những trạng thái nguy hiểm nhất. Bởi khi quyết định xuất phát từ nỗi sợ bị bỏ lại, bạn rất dễ bỏ qua câu hỏi: “Giá hiện tại có hợp lý không?” “Nếu giá giảm mạnh, tôi có chịu được không?”

“Tôi thực sự hiểu tài sản này đến đâu?” Đừng mua một tài sản chỉ vì nó đã tăng. Quá khứ tăng giá không phải là bảo đảm cho tương lai. 12. Hãy nhìn vào tỷ lệ giữa lợi nhuận và rủi ro Một khoản đầu tư không nên được đánh giá chỉ bằng lợi nhuận. Hãy xem xét cả: Lợi nhuận kỳ vọng / mức rủi ro / khả năng mất vốn / thời gian nắm giữ. Ví dụ, một cơ hội có khả năng kiếm 10% nhưng rủi ro mất 50% có thể không hấp dẫn như một cơ hội khác có khả năng tăng trưởng thấp hơn nhưng mức rủi ro phù hợp hơn. Điều này không có nghĩa khoản lợi nhuận thấp luôn tốt. Nó chỉ có nghĩa: Lợi nhuận phải được đặt cạnh cái giá của rủi ro. 13. Thời gian có thể thay đổi cách bạn nhìn về rủi ro Một khoản đầu tư có thể rất biến động trong ngắn hạn nhưng có triển vọng khác khi nhìn trên một khoảng thời gian dài hơn. Ngược lại, một khoản tiền chắc chắn cần sử dụng trong vài tháng lại không có nhiều thời gian để chờ biến động phục hồi. Đó là lý do thời gian đầu tư rất quan trọng. Bạn cần hỏi: “Bao lâu nữa tôi cần số tiền này?” Nếu câu trả lời là vài tháng, khả năng chấp nhận biến động thường rất khác so với khoản tiền có thể để dành trong nhiều năm. Thời gian không loại bỏ rủi ro. Nhưng nó thay đổi khả năng bạn xử lý biến động. 14. Đa dạng hóa không làm rủi ro biến mất, nhưng có thể giúp giảm rủi ro tập trung Nếu toàn bộ tài sản nằm trong một khoản đầu tư, một sự cố có thể ảnh hưởng đến toàn bộ tài chính. Đa dạng hóa là cách tránh phụ thuộc quá nhiều vào một nguồn rủi ro. Nhưng cần hiểu: Đa dạng hóa không bảo đảm lợi nhuận. Nó cũng không thể loại bỏ toàn bộ rủi ro thị trường. Nó chỉ giúp bạn tránh tình trạng: “Một sai lầm duy nhất phá hủy toàn bộ kế hoạch.” Đó là một dạng bảo vệ rất quan trọng. 15. Đừng đánh giá một khoản đầu tư chỉ bằng kết quả gần đây Một người có thể đầu tư và kiếm được lợi nhuận lớn trong một năm. Điều đó không tự động chứng minh rằng chiến lược của họ tốt. Một năm thuận lợi có thể khiến một quyết định rủi ro trông như một quyết định thiên tài. Ngược lại, một chiến lược hợp lý có thể trải qua giai đoạn không thuận lợi. Vì vậy, khi đánh giá một khoản đầu tư, hãy nhìn rộng hơn: Quá trình ra quyết định có hợp lý không? Rủi ro đã được kiểm soát chưa? Kết quả đến từ kỹ năng, kỷ luật hay may mắn?

Một kết quả tốt không phải lúc nào cũng đến từ một quyết định tốt. Và một kết quả xấu cũng không phải lúc nào cũng chứng minh rằng quyết định ban đầu sai. 16. Mục tiêu của đầu tư không phải là thắng mọi lần Một nhà đầu tư trưởng thành hiểu rằng: Không ai đúng trong mọi quyết định. Bạn sẽ có khoản đầu tư tốt. Có khoản bình thường. Có khoản không đạt kỳ vọng. Có thể có lúc bạn mua quá sớm. Có thể có lúc bán quá sớm. Điều quan trọng là một vài sai lầm không được phép phá hủy toàn bộ hệ thống. Đây chính là tư duy xác suất. Bạn không cần thắng mọi lần. Bạn cần xây dựng một hệ thống mà trong đó: Sai lầm nhỏ không biến thành thảm họa lớn. Và khi có những quyết định đúng, lợi ích có đủ thời gian để phát huy. 17. Hãy xây dựng nguyên tắc trước khi cảm xúc xuất hiện Khi thị trường bình tĩnh, ai cũng có vẻ rất lý trí. Nhưng khi giá giảm mạnh, cảm xúc thay đổi. Sợ hãi xuất hiện. Tin xấu xuất hiện. Người khác bắt đầu bán. Lúc đó, nếu bạn không có nguyên tắc từ trước, bạn rất dễ quyết định theo đám đông. Vì vậy, hãy xác định trước: Tại sao mình đầu tư? Thời gian bao lâu? Mức rủi ro chấp nhận được? Mình sẽ làm gì khi tài sản giảm? Khi nào cần điều chỉnh? Khi nào không cần hành động? Một kế hoạch tốt được xây dựng trước khi cảm xúc xuất hiện. 18. Rủi ro lớn nhất đôi khi chính là lòng tham Sợ hãi khiến người ta bán quá sớm. Nhưng lòng tham có thể khiến người ta mua quá nhiều. Khi kiếm được tiền, con người dễ nghĩ: “Nếu mình tăng vốn lên gấp đôi thì lợi nhuận cũng tăng gấp đôi.” Sau đó tiếp tục tăng. Cho đến khi một biến động lớn xảy ra. Vấn đề không phải tham vọng kiếm tiền. Tham vọng là điều tốt. Nhưng tham vọng không có giới hạn có thể biến thành rủi ro. Hãy nhớ: Bạn không cần tối đa hóa lợi nhuận bằng mọi giá. Bạn cần tối ưu hóa khả năng xây dựng tài sản lâu dài mà vẫn ngủ ngon. KẾT CHƯƠNG Rủi ro và lợi nhuận là hai mặt của cùng một bài toán. Bạn không thể chỉ chọn phần thưởng mà từ chối hoàn toàn cái giá của nó. Một khoản đầu tư có lợi nhuận kỳ vọng cao hơn thường đi kèm mức độ không chắc chắn cao hơn. Một khoản đầu tư an toàn hơn có thể mang lại mức tăng trưởng thấp hơn. Không có công thức đơn giản nào đảm bảo bạn vừa kiếm được lợi nhuận rất cao vừa không chịu rủi ro.

Vì vậy, thay vì hỏi: “Khoản đầu tư nào lợi nhuận cao nhất?” Hãy hỏi: “Khoản đầu tư nào có mức rủi ro mà tôi hiểu và có thể chịu được?” Thay vì hỏi: “Tôi có thể kiếm được bao nhiêu?” Hãy hỏi: “Nếu tôi sai, tôi có thể mất bao nhiêu?” Và thay vì cố tìm một cơ hội không có rủi ro, hãy học cách: nhận diện rủi ro, phân bổ rủi ro và kiểm soát rủi ro. Đừng quên rằng: Tiền mất đi cần nhiều thời gian để kiếm lại. Một khoản lỗ lớn không chỉ lấy đi tiền. Nó lấy đi thời gian. Lấy đi cơ hội. Lấy đi sự bình an. Đôi khi lấy đi cả khả năng tiếp tục đầu tư. Vì vậy, bảo vệ vốn là một phần của việc kiếm tiền. Bạn không cần phải trở thành người kiếm lợi nhuận cao nhất. Bạn cần trở thành người có thể ở lại cuộc chơi đủ lâu. Bởi tài sản thường không được xây dựng trong một quyết định xuất chúng. Nó được xây dựng từ hàng trăm quyết định nhỏ: Không đầu tư vào thứ mình không hiểu. Không vay quá mức. Không đặt toàn bộ tài sản vào một cơ hội. Không chạy theo đám đông. Không để lòng tham quyết định. Không để nỗi sợ điều khiển. Và luôn nhớ rằng: Lợi nhuận là phần thưởng. Rủi ro là cái giá. Người trưởng thành về tài chính không tìm cách né tránh hoàn toàn cái giá ấy. Họ học cách biết mình đang trả bao nhiêu, có đáng hay không, và nếu mọi thứ đi sai hướng thì mình vẫn có thể đứng vững. Đó mới là nền tảng của đầu tư bền vững. Và khi bạn hiểu được điều đó, bạn sẽ không còn bị mê hoặc bởi những lời hứa: “Lợi nhuận cao, chắc chắn, không rủi ro.” Bạn sẽ bình tĩnh hơn. Bạn sẽ hỏi nhiều hơn. Bạn sẽ chậm lại trước khi xuống tiền. Và quan trọng nhất: Bạn sẽ bắt đầu coi việc bảo vệ tài sản quan trọng không kém việc làm cho tài sản tăng lên. Bởi mục tiêu cuối cùng không phải là kiếm được thật nhiều tiền trong một lần. Mà là xây dựng tài sản đủ lâu để tiền có cơ hội làm việc cho bạn trong nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ.