04/09 CHƯƠNG 31. NĂM CHIẾC HỘP TÀI CHÍNH Thiết kế hệ thống gồm: chi tiêu thiết yếu – tiết kiệm – dự phòng – đầu tư – phát triển bản thân Có một sự thật rất đơn giản nhưng nhiều người trưởng thành phải mất nhiều năm mới nhận ra: kiếm được nhiều tiền chưa chắc đồng nghĩa với quản lý được tiền. Một người có thu nhập cao vẫn có thể thường xuyên thiếu tiền. Một người lương vừa phải vẫn có thể xây dựng được khoản tiết kiệm, quỹ dự phòng và tài sản. Khác biệt không chỉ nằm ở số tiền kiếm được, mà nằm ở hệ thống mà người đó sử dụng để điều khiển dòng tiền. Nếu mỗi tháng tiền lương vừa về đã lập tức chảy vào tiền nhà, ăn uống, mua sắm, giải trí, các khoản trả góp và vô số chi phí không tên, cuối tháng bạn mới nhìn lại số dư tài khoản thì rất có thể tiền đang điều khiển bạn. Ngược lại, nếu ngay khi nhận thu nhập, bạn biết rõ đồng tiền nào dành cho cuộc sống hiện tại, đồng tiền nào dành cho tương lai, đồng tiền nào bảo vệ mình trước biến cố, đồng tiền nào được đưa vào tài sản và đồng tiền nào giúp nâng cấp chính bản thân, bạn đang bắt đầu làm điều quan trọng hơn việc tiết kiệm: Bạn đang xây dựng một hệ thống tài chính cá nhân. Một trong những cách đơn giản nhất để bắt đầu hệ thống đó là hình dung toàn bộ tiền bạc của mình được chia thành năm chiếc hộp tài chính. Năm chiếc hộp gồm: 1. Chi tiêu thiết yếu 2. Tiết kiệm 3. Dự phòng 4. Đầu tư 5. Phát triển bản thân Điều quan trọng không phải là tỷ lệ cố định cho mọi người. Điều quan trọng là mỗi đồng tiền phải có một nhiệm vụ rõ ràng. 1. Chiếc hộp thứ nhất: Chi tiêu thiết yếu Đây là chiếc hộp phục vụ cho việc duy trì cuộc sống hiện tại. Nó bao gồm những khoản mà nếu không chi, cuộc sống hoặc công việc của bạn sẽ bị ảnh hưởng đáng kể: tiền thuê nhà hoặc trả khoản vay nhà, điện nước, thực phẩm, đi lại, bảo hiểm, các hóa đơn cơ bản, học phí cần thiết, chi phí chăm sóc gia đình và những nghĩa vụ tài chính bắt buộc. Chi tiêu thiết yếu không có nghĩa là mọi thứ bạn chi đều phải ở mức thấp nhất. Một căn nhà phù hợp với hoàn cảnh có thể là thiết yếu. Một phương tiện đi lại phục vụ công việc có thể là thiết yếu. Một bữa ăn tử tế cũng là thiết yếu. Vấn đề nằm ở chỗ: Bạn có đang nhầm giữa “cần” và “muốn” hay không?

Một chiếc điện thoại cần để làm việc là một khoản chi có lý. Nhưng đổi điện thoại mới chỉ vì mẫu mới vừa ra mắt lại là một câu chuyện khác. Một chuyến đi có thể mang lại giá trị tinh thần rất lớn. Nhưng nếu phải vay tiền để đi du lịch trong khi chưa có quỹ dự phòng, đó có thể là một quyết định tài chính chưa phù hợp với thời điểm. Chiếc hộp đầu tiên cần đủ lớn để bạn sống ổn định, nhưng không nên lớn đến mức nuốt hết thu nhập. Bởi nếu 100% thu nhập đều được dùng để duy trì hiện tại, bạn sẽ không có nguồn lực để xây dựng tương lai. 2. Chiếc hộp thứ hai: Tiết kiệm Tiết kiệm là phần tiền bạn không tiêu hôm nay để dành cho một mục tiêu đã xác định trong tương lai gần. Đây là điểm cần phân biệt rõ giữa tiết kiệm và dự phòng. Tiết kiệm có thể dành cho một chuyến du lịch, mua xe, học một chương trình mới, cưới hỏi, mua nhà, thay máy tính hoặc bất kỳ mục tiêu nào mà bạn biết trước mình sẽ cần tiền. Ví dụ, bạn dự định một năm nữa mua một chiếc máy tính trị giá 24 triệu đồng. Thay vì đến thời điểm mua mới tìm cách xoay tiền, bạn có thể chia mục tiêu thành 12 phần và dành khoảng 2 triệu đồng mỗi tháng. Khi đó, khoản tiền lớn không còn xuất hiện như một cú sốc. Tiết kiệm biến những mục tiêu lớn thành những bước nhỏ có thể thực hiện được. Một nguyên tắc quan trọng là đừng tiết kiệm bằng số tiền còn lại sau khi tiêu. Nếu công thức của bạn là: Thu nhập – Chi tiêu = Tiết kiệm thì tiết kiệm thường sẽ trở thành nạn nhân đầu tiên khi chi tiêu tăng lên. Một hệ thống tốt hơn là: Thu nhập – Tiết kiệm – Các mục tiêu tài chính = Số tiền được phép chi tiêu. Nói cách khác, hãy trả tiền cho tương lai của mình trước. 3. Chiếc hộp thứ ba: Dự phòng Nếu tiết kiệm dành cho những điều đã biết sẽ xảy ra, thì quỹ dự phòng dành cho những điều không biết khi nào sẽ xảy ra. Mất việc. Thu nhập giảm. Gia đình có việc đột xuất. Xe hỏng. Thiết bị làm việc gặp vấn đề. Một khoản chi lớn bất ngờ xuất hiện. Cuộc sống luôn có những biến cố mà chúng ta không thể lập kế hoạch chính xác. Quỹ dự phòng tồn tại để biến những biến cố đó từ thảm họa tài chính thành một vấn đề có thể xử lý. Hãy tưởng tượng hai người cùng mất nguồn thu nhập trong ba tháng.

Người thứ nhất không có tiền dự phòng. Ngay tháng đầu tiên, người đó phải vay mượn, dùng thẻ tín dụng hoặc bán tài sản. Người thứ hai có một khoản dự phòng đủ cho nhiều tháng chi phí thiết yếu. Người đó vẫn gặp khó khăn, nhưng có thời gian để tìm việc mới, điều chỉnh cuộc sống và đưa ra quyết định tỉnh táo. Điểm mạnh của quỹ dự phòng không chỉ nằm ở tiền. Nó mua cho bạn thời gian. Và trong nhiều tình huống, thời gian chính là tài sản quý giá nhất. Quỹ dự phòng nên được đặt ở nơi tương đối an toàn và dễ tiếp cận. Mục đích của nó không phải là kiếm lợi nhuận cao nhất mà là bảo vệ sự ổn định tài chính. Đừng đem tiền dự phòng đi tìm mức sinh lời quá cao. Bạn không cần một chiếc ô có khả năng bay. Bạn chỉ cần một chiếc ô mở ra được đúng lúc trời mưa. 4. Chiếc hộp thứ tư: Đầu tư Sau khi cuộc sống cơ bản được kiểm soát, tiết kiệm có mục tiêu và quỹ dự phòng được xây dựng, một phần tiền có thể bắt đầu làm việc thay cho bạn. Đó là chiếc hộp đầu tư. Đầu tư không đơn giản là “mua thứ gì đó rồi chờ giá tăng”. Bản chất của đầu tư là chấp nhận một mức rủi ro phù hợp để tìm kiếm khả năng gia tăng giá trị tài sản trong dài hạn. Tiền gửi, trái phiếu, quỹ đầu tư, cổ phiếu, bất động sản hoặc các tài sản khác đều có đặc điểm rủi ro, thanh khoản và khả năng sinh lời khác nhau. Vì vậy, câu hỏi đầu tiên không nên là: “Cái gì đang tăng giá?” Mà nên là: “Khoản tiền này thuộc về mục tiêu nào, trong thời gian bao lâu, và tôi có thể chịu mức biến động đến đâu?” Tiền cần dùng trong vài tháng tới không nên được đối xử giống tiền dành cho mục tiêu 15 năm. Một người đầu tư tốt không phải là người luôn chọn được tài sản tăng mạnh nhất. Đó là người sống sót đủ lâu để hưởng lợi từ sức mạnh của thời gian và lãi kép. Đầu tư đều đặn, hiểu thứ mình sở hữu, kiểm soát rủi ro và tránh những quyết định dựa trên lòng tham hoặc sợ hãi thường quan trọng hơn việc cố gắng đoán chính xác thị trường. Chiếc hộp đầu tư là nơi bạn bắt đầu chuyển đổi từ: “Tôi làm việc để kiếm tiền” sang: “Một phần tiền của tôi đang làm việc để tạo thêm giá trị.” 5. Chiếc hộp thứ năm: Phát triển bản thân Đây là chiếc hộp thường bị bỏ quên nhất.

Nhiều người sẵn sàng dành tiền cho điện thoại, xe, quần áo và giải trí nhưng lại do dự khi phải bỏ tiền cho một khóa học, một cuốn sách, một chứng chỉ chuyên môn, ngoại ngữ, kỹ năng giao tiếp hoặc một trải nghiệm giúp mở rộng năng lực. Trong khi đó, với phần lớn người trưởng thành, khả năng tạo ra thu nhập chính là một trong những tài sản quan trọng nhất. Nếu bạn nâng cao kỹ năng và nhờ đó thu nhập tăng từ 20 triệu lên 30 triệu đồng mỗi tháng, khoản tiền dành cho phát triển bản thân có thể tạo ra tác động lớn hơn rất nhiều so với việc cố gắng tiết kiệm thêm vài trăm nghìn từ những khoản chi nhỏ. Tất nhiên, không phải khóa học nào cũng đáng tiền. Phát triển bản thân không có nghĩa là mua mọi khóa học được quảng cáo. Hãy hỏi: Kỹ năng này có giúp tôi giải quyết vấn đề tốt hơn không? Nó có thể làm tăng giá trị nghề nghiệp hoặc khả năng tạo thu nhập của tôi không? Tôi có thực sự sử dụng nó không? Nếu câu trả lời là có, khoản chi đó có thể không phải là tiêu dùng. Nó có thể là đầu tư vào năng lực tạo ra tiền trong tương lai. 6. Năm chiếc hộp không phải năm tài khoản bắt buộc Một sai lầm phổ biến là nghĩ rằng phải mở đúng năm tài khoản ngân hàng riêng biệt. Không nhất thiết. “Năm chiếc hộp” trước hết là năm chức năng của tiền, chứ không phải năm tài khoản vật lý. Bạn có thể dùng nhiều tài khoản để dễ quản lý, hoặc chỉ dùng một tài khoản chính kết hợp với bảng theo dõi dòng tiền. Điều quan trọng là khi nhận được thu nhập, bạn có thể trả lời được: Khoản tiền này đang phục vụ mục đích gì? Nếu không trả lời được, rất dễ tiêu nó theo cảm xúc. Một hệ thống đơn giản có thể bắt đầu bằng việc chia thu nhập theo tỷ lệ phù hợp với hoàn cảnh. Chẳng hạn, một người có thể dành khoảng 50–60% cho chi tiêu thiết yếu, 10% cho tiết kiệm, 10% cho dự phòng, 15–20% cho đầu tư và 5–10% cho phát triển bản thân. Nhưng đây không phải công thức bất biến. Một người đang trả nợ có thể phải ưu tiên xử lý nghĩa vụ tài chính trước. Một người thu nhập thấp có thể cần tỷ lệ chi tiêu thiết yếu cao hơn. Một người đã có quỹ dự phòng lớn có thể giảm tỷ lệ bổ sung dự phòng và tăng đầu tư. Một người đang tập trung học tập, chuyển nghề hoặc khởi nghiệp có thể dành nhiều hơn cho phát triển bản thân.

Hệ thống phải phục vụ cuộc sống của bạn, không phải biến cuộc sống của bạn thành nô lệ cho một bảng tỷ lệ. 7. Khi thu nhập tăng, đừng để mức sống tăng cùng tốc độ Đây là một trong những nguyên tắc mạnh nhất của năm chiếc hộp. Giả sử thu nhập của bạn tăng 30%. Nếu ngay lập tức nâng cấp nhà ở, xe cộ, điện thoại, nhà hàng, du lịch và các khoản mua sắm, rất có thể vài năm sau bạn vẫn cảm thấy thiếu tiền. Thu nhập tăng nhưng tài sản không tăng tương ứng. Thay vào đó, hãy để một phần thu nhập tăng thêm đi thẳng vào các hộp tiết kiệm, dự phòng, đầu tư và phát triển bản thân. Bạn vẫn có thể nâng cao chất lượng cuộc sống. Nhưng hãy để tài sản tăng nhanh hơn mức sống một chút. Đó là cách khoảng cách giữa thu nhập và tài sản bắt đầu xuất hiện. Và khoảng cách ấy chính là nơi tương lai tài chính được xây dựng. 8. Năm chiếc hộp cần được điều chỉnh theo từng giai đoạn cuộc đời Không có một hệ thống tài chính nào phù hợp mãi mãi. Khi mới đi làm, ưu tiên có thể là xây dựng quỹ dự phòng và kiểm soát chi tiêu. Khi thu nhập tăng, tỷ trọng đầu tư có thể lớn hơn. Khi lập gia đình, các mục tiêu tiết kiệm có thể thay đổi. Khi có con, giáo dục và bảo vệ tài chính gia đình trở nên quan trọng hơn. Khi gần nghỉ hưu, chiến lược tài sản có thể cần chuyển dần sang ưu tiên bảo toàn vốn và dòng tiền. Vì thế, hãy coi năm chiếc hộp như một bảng điều khiển, không phải một chiếc khuôn. Mỗi năm, bạn có thể hỏi: Tôi đang ở giai đoạn nào? Chiếc hộp nào đang quá nhỏ? Chiếc hộp nào đang quá lớn? Mục tiêu nào đã hoàn thành? Rủi ro nào mới xuất hiện? Những câu hỏi này giúp hệ thống tài chính trưởng thành cùng với cuộc sống. 9. Mục tiêu cuối cùng không phải là có năm chiếc hộp Có một nghịch lý rất đáng nhớ: Mục tiêu của quản lý tiền không phải là quản lý tiền giỏi hơn mỗi ngày. Mục tiêu là để tiền trở thành một công cụ phục vụ cuộc sống. Chi tiêu thiết yếu giúp bạn sống hôm nay. Tiết kiệm giúp bạn chuẩn bị cho những điều đã biết. Dự phòng bảo vệ bạn trước những điều chưa biết. Đầu tư giúp bạn xây dựng tài sản cho tương lai. Phát triển bản thân giúp bạn nâng cao khả năng tạo ra giá trị. Năm chiếc hộp thực chất đại diện cho năm chiều của một đời sống tài chính lành mạnh: Sống được. Chuẩn bị được. Bảo vệ được. Tăng trưởng được.

Và tiến bộ được. Khi năm chức năng này cùng tồn tại, tiền không còn là một dòng chảy hỗn loạn. Nó trở thành một hệ thống có định hướng. 10. Bài tập cuối chương: Xây năm chiếc hộp của chính bạn Hãy lấy tổng thu nhập trung bình mỗi tháng của bạn và viết xuống năm dòng: 1. Chi tiêu thiết yếu: Tôi cần bao nhiêu để duy trì cuộc sống và công việc? 2. Tiết kiệm: Tôi đang dành bao nhiêu cho các mục tiêu đã xác định? 3. Dự phòng: Nếu thu nhập dừng lại hoặc có biến cố lớn, tôi có bao nhiêu tiền để chống đỡ? 4. Đầu tư: Tôi đang chuyển bao nhiêu thu nhập hiện tại thành tài sản tương lai? 5. Phát triển bản thân: Tôi đang dành bao nhiêu nguồn lực để nâng cao năng lực và khả năng tạo thu nhập? Sau đó nhìn vào con số thực tế, không phải con số bạn mong muốn. Nếu chiếc hộp chi tiêu thiết yếu chiếm gần như toàn bộ thu nhập, vấn đề có thể nằm ở mức sống hoặc thu nhập. Nếu chiếc hộp tiết kiệm bằng không, các mục tiêu tương lai đang bị bỏ mặc. Nếu chiếc hộp dự phòng bằng không, bạn đang dễ tổn thương trước biến cố. Nếu chiếc hộp đầu tư bằng không trong nhiều năm, bạn có thể đang phụ thuộc quá nhiều vào sức lao động của chính mình. Nếu chiếc hộp phát triển bản thân bằng không, khả năng tăng trưởng thu nhập trong tương lai có thể bị giới hạn. Không cần sửa tất cả trong một tháng. Chỉ cần bắt đầu bằng một thay đổi nhỏ nhưng có hệ thống. Bởi quản lý tài chính trưởng thành không được tạo ra từ một quyết định lớn. Nó được tạo ra từ hàng trăm quyết định nhỏ được lặp lại đủ lâu. Và có lẽ điều quan trọng nhất mà năm chiếc hộp tài chính dạy chúng ta là: Tiền không chỉ để tiêu. Tiền là cách bạn phân bổ nguồn lực giữa con người bạn đang là hôm nay và con người bạn muốn trở thành trong tương lai. Mỗi lần nhận thu nhập, bạn đang đứng trước một lựa chọn. Bạn có thể để toàn bộ số tiền biến mất vào cuộc sống hiện tại. Hoặc bạn có thể giữ lại một phần để mua sự an toàn, một phần để mua thời gian, một phần để xây dựng tài sản và một phần để nâng cấp chính mình. Đó chính là lúc một người bắt đầu chuyển từ kiếm tiền sang quản lý tiền. Và xa hơn nữa, từ quản lý tiền sang làm chủ cuộc đời mình.