18/09 CHƯƠNG 8. ĐỪNG BIẾN BẰNG CẤP THÀNH THƯỚC ĐO GIÁ TRỊ CON NGƯỜI Có một thời, chúng ta tin rằng chỉ cần học thật cao thì cuộc đời sẽ tốt đẹp. Cha mẹ mong con vào đại học. Con cái cố gắng đạt điểm cao. Gia đình tự hào khi con có bằng tốt. Xã hội dành cho người có học vị một sự tôn trọng nhất định. Điều đó không sai. Giáo dục là một trong những con đường quan trọng nhất giúp con người mở rộng nhận thức và tạo dựng tương lai. Nhưng vấn đề bắt đầu xuất hiện khi chúng ta đi thêm một bước: Từ việc coi bằng cấp là một thành tựu, chúng ta biến nó thành thước đo giá trị của một con người. Người có bằng được xem là giỏi. Người ít bằng bị xem thường. Người học trường danh tiếng được đánh giá cao. Người học trường bình thường dễ bị nghi ngờ. Có người gặp một người mới, câu hỏi đầu tiên không phải: “Anh là người như thế nào?” mà là: “Anh học trường nào?” Có những cuộc trò chuyện bắt đầu bằng học vị, chức danh, nghề nghiệp, thu nhập. Như thể chỉ cần biết những con số và danh xưng ấy, chúng ta đã có thể biết giá trị của một con người. Nhưng liệu có thật như vậy? 1. Bằng cấp chỉ kể một phần câu chuyện Một tấm bằng có thể cho chúng ta biết một người đã hoàn thành một chương trình đào tạo. Nó cho biết họ đã học một lĩnh vực nào đó. Nhưng nó không thể kể toàn bộ câu chuyện về họ. Nó không cho biết họ đã trải qua tuổi thơ như thế nào. Không cho biết họ đã từng vượt qua những khó khăn gì. Không cho biết họ đã đối xử với cha mẹ ra sao. Không cho biết họ có giữ lời hay không. Không cho biết họ có sẵn sàng giúp đỡ người khác khi không nhận được lợi ích hay không. Không cho biết họ có dám chịu trách nhiệm khi mình mắc sai lầm hay không. Một tờ giấy có thể xác nhận một quá trình học tập. Nhưng không thể xác nhận toàn bộ phẩm chất của một con người. Bởi con người lớn hơn bất kỳ một danh xưng nào. 2. Chúng ta thường đánh giá người khác quá nhanh Con người có một thói quen rất tự nhiên: phân loại. Người này thành công. Người kia thất bại. Người này có học. Người kia ít học. Người này giàu. Người kia nghèo. Người này đáng kính. Người kia bình thường. Những nhãn ấy giúp chúng ta nhanh chóng hình dung về thế giới. Nhưng cũng chính vì quá nhanh, chúng ta dễ sai.

Một người mặc quần áo giản dị có thể là người rất giàu có về tri thức và nhân cách. Một người có học vị cao có thể vẫn đang loay hoay với chính cuộc đời mình. Một người làm công việc tay chân có thể nuôi cả gia đình bằng sự tử tế và trách nhiệm. Một người không có điều kiện học cao có thể sở hữu một nghị lực mà nhiều người có bằng cấp chưa chắc có. Vì thế, hãy cẩn thận khi đánh giá một người chỉ bằng những gì nhìn thấy bên ngoài. Một con người luôn có một câu chuyện dài hơn hồ sơ của họ. 3. Có những giá trị không thể ghi lên bằng cấp Bạn có thể có bằng đại học. Nhưng không có bằng nào chứng nhận rằng bạn là người tử tế. Không có trường đại học nào cấp chứng chỉ cho lòng trung thực. Không có học vị nào chứng minh bạn biết yêu thương gia đình. Không có tấm bằng nào bảo đảm bạn sẽ là một người cha tốt, một người mẹ tốt, một người bạn tốt. Không có chứng chỉ nào xác nhận bạn biết tha thứ. Không có văn bằng nào chứng minh bạn biết sống có trách nhiệm. Những điều ấy phải được chứng minh bằng thời gian. Bằng hành động. Bằng cách chúng ta đối xử với người khác khi không ai nhìn thấy. Đó là những giá trị âm thầm nhưng rất lớn. Và đôi khi, chính chúng mới quyết định một người có đáng được tôn trọng hay không. 4. Đừng dùng bằng cấp để tự hào quá mức Bằng cấp đáng tự hào. Nhưng không nên trở thành lý do để coi thường người khác. Một người học cao hơn không có nghĩa họ là con người cao hơn. Một người có học vị lớn hơn không có nghĩa họ có quyền nhìn xuống người khác. Bởi mỗi người có một hoàn cảnh. Có người may mắn được học hành đầy đủ. Có người phải đi làm từ rất sớm. Có người được cha mẹ hỗ trợ. Có người phải tự nuôi mình. Có người có cơ hội học tập. Có người phải lựa chọn giữa việc học và việc kiếm sống. Chúng ta không thể dùng lợi thế của mình để phán xét người không có cùng lợi thế. May mắn không phải là thành tích. Nếu cuộc đời trao cho bạn nhiều cơ hội hơn, điều đáng tự hào không phải là bạn đứng cao hơn người khác. Mà là bạn đã dùng những cơ hội ấy để trở thành một người tốt hơn. 5. Và cũng đừng tự ti vì mình không có bằng cấp cao Có một kiểu tổn thương khác. Đó là mặc cảm. Một người nhìn bạn bè có học vị cao hơn rồi nghĩ: “Có lẽ mình kém họ.”

Nhìn người khác làm việc trong văn phòng rồi nghĩ: “Công việc của mình không đáng giá.” Nghe người khác nói về trường đại học danh tiếng rồi cảm thấy mình thấp hơn. Nhưng hãy nhớ: Xuất phát điểm học tập không phải là toàn bộ hành trình của một con người. Bạn có thể không có bằng cấp cao nhưng có tay nghề. Bạn có thể không học nhiều năm trong trường nhưng có nhiều năm học trong cuộc đời. Bạn có thể không giỏi lý thuyết nhưng rất giỏi thực hành. Bạn có thể không biết nhiều thuật ngữ nhưng biết cách làm việc. Bạn có thể không có một hồ sơ đẹp nhưng có một cuộc đời đáng trân trọng. Đừng để một tấm giấy khiến bạn quên mất những gì mình đã vượt qua. 6. Xã hội cần nhiều loại tài năng khác nhau Nếu tất cả mọi người đều trở thành bác sĩ, kỹ sư, luật sư hay giáo sư, xã hội sẽ vận hành thế nào? Ai xây dựng? Ai sửa chữa? Ai sản xuất? Ai trồng trọt? Ai vận chuyển? Ai nấu ăn? Ai làm ra những sản phẩm chúng ta sử dụng mỗi ngày? Một xã hội khỏe mạnh không được tạo nên chỉ bởi những người có học vị cao. Nó được tạo nên bởi rất nhiều con người làm những công việc khác nhau nhưng đều có giá trị. Một người thợ giỏi có giá trị. Một người nông dân tận tâm có giá trị. Một người tài xế cẩn thận có giá trị. Một người bán hàng trung thực có giá trị. Một người lao động chăm chỉ có giá trị. Không phải công việc nào cũng có cùng mức thu nhập. Không phải nghề nào cũng có cùng địa vị xã hội. Nhưng giá trị của một con người không thể đơn giản quy đổi từ tiền lương hay chức danh. 7. Điều quan trọng là bạn có làm tốt công việc của mình hay không Không quan trọng bạn bắt đầu từ đâu bằng việc học. Quan trọng hơn là bạn đã trở thành người như thế nào trong công việc của mình. Một người có bằng cấp cao nhưng làm việc cẩu thả thì vẫn có thể gây tổn hại. Một người học ít nhưng làm việc tận tâm lại có thể tạo ra rất nhiều giá trị. Một người chuyên nghiệp không chỉ được nhận biết bằng bằng cấp. Họ được nhận biết bằng kết quả. Bằng thái độ. Bằng sự đáng tin cậy. Bằng khả năng chịu trách nhiệm. Bằng việc họ có làm đúng những gì đã hứa hay không. Trong cuộc đời, có một loại “bằng cấp” đặc biệt mà không trường học nào cấp: Đó là sự tín nhiệm của người khác.

Một khi bạn có được nó, bạn không cần phải liên tục giới thiệu mình là ai. Người khác đã biết. 8. Tuổi 40 là lúc chúng ta thôi cần chứng minh mình bằng danh xưng Tuổi trẻ thường muốn chứng minh. Chứng minh mình thông minh. Chứng minh mình thành công. Chứng minh mình có địa vị. Chứng minh mình không thua kém ai. Nhưng đến tuổi 40, con người bắt đầu mệt mỏi với việc chứng minh. Bởi đã đi qua đủ nhiều năm tháng để hiểu rằng: Người khác nghĩ gì về mình không thể kiểm soát hoàn toàn. Bạn có thể có một chức danh đẹp. Ngày mai chức danh ấy có thể biến mất. Bạn có thể có một tấm bằng đáng tự hào. Nhưng cuối cùng, điều quan trọng vẫn là bạn đã dùng nó như thế nào. Sau nhiều năm, chúng ta bắt đầu muốn được gọi bằng tên của mình hơn là bằng chức danh. Không cần nói: “Tôi là tiến sĩ.” “Tôi là giám đốc.” “Tôi học trường này.” Chỉ cần sống sao để người khác có thể nói: “Đó là một người tử tế.” Đôi khi, đó mới là danh hiệu đẹp nhất. 9. Giá trị thật sự nằm ở thứ bạn để lại Một ngày nào đó, tất cả những danh xưng sẽ trở thành quá khứ. Tấm bằng sẽ nằm trong ngăn tủ. Chức vụ sẽ thuộc về người khác. Văn phòng sẽ có người mới. Chiếc ghế từng ngồi sẽ được thay thế. Nhưng những gì bạn để lại trong cuộc đời người khác có thể còn lâu hơn. Một người thầy có thể để lại cảm hứng cho học trò. Một người cha có thể để lại nhân cách cho con. Một người lãnh đạo có thể để lại một văn hóa tốt đẹp. Một người lao động có thể để lại niềm tin cho khách hàng. Một người bình thường có thể để lại ký ức đẹp trong lòng những người từng gặp họ. Đó là thứ không được ghi trên hồ sơ. Nhưng lại có thể tồn tại lâu hơn một tấm bằng. 10. Học vấn nên nâng con người lên, không nên tạo khoảng cách giữa con người Giáo dục tốt không làm con người kiêu ngạo hơn. Nó nên làm con người hiểu biết hơn và khiêm nhường hơn. Càng biết nhiều, chúng ta càng nhận ra những điều mình chưa biết. Càng trải nghiệm nhiều, chúng ta càng hiểu rằng mỗi người đều có một cuộc chiến riêng. Càng trưởng thành, chúng ta càng ít muốn phán xét. Bởi chúng ta hiểu: Không ai biết hết câu chuyện của người khác. Không ai biết người đối diện đã phải hy sinh những gì. Không ai biết một người ít học đã phải vượt qua bao nhiêu khó khăn.

Và cũng không ai biết một người thành công đã phải trả cái giá nào. Vì thế, hãy học để mở rộng tầm nhìn, chứ không phải để xây một chiếc bục đứng cao hơn người khác. Tri thức thật sự làm con người gần con người hơn. Nếu tri thức khiến chúng ta coi thường người khác, có lẽ chúng ta mới chỉ có kiến thức, chưa có trí tuệ. Đến một lúc nào đó, chúng ta sẽ hiểu rằng cuộc đời không phải một cuộc thi xem ai có nhiều bằng cấp hơn. Không phải ai có học vị cao nhất cũng sống hạnh phúc nhất. Không phải ai học ít nhất cũng thất bại nhất. Và không phải ai kiếm được nhiều tiền nhất cũng là người có giá trị nhất. Bằng cấp có thể giúp một người bước vào một căn phòng. Nhưng nhân cách quyết định họ được người khác nhớ đến như thế nào sau khi rời khỏi căn phòng ấy. Học vấn có thể giúp chúng ta có một nghề. Kinh nghiệm giúp chúng ta làm nghề tốt hơn. Nhưng cách sống mới quyết định chúng ta trở thành người như thế nào. Vì vậy, nếu bạn có bằng cấp cao, hãy biết ơn cơ hội mình đã có. Nếu bạn không có bằng cấp cao, cũng đừng vì thế mà tự coi thường mình. Hãy tiếp tục học. Tiếp tục làm. Tiếp tục trưởng thành. Tiếp tục tạo ra giá trị. Bởi cuộc đời không đóng khung con người bằng một tấm bằng. Chúng ta được định hình bởi những lựa chọn, hành động và cách sống của chính mình. Và có lẽ, đến tuổi 40, câu hỏi đáng hỏi nhất không còn là: “Tôi học cao đến đâu?” mà là: “Sau tất cả những gì tôi đã học, tôi đã trở thành người như thế nào?” Nếu câu trả lời khiến bạn bình an, thì đó đã là một thành tựu rất lớn. Bởi cuối cùng, tấm bằng đẹp nhất của một đời người không nằm trên tường. Nó nằm trong cách người khác nhớ về ta.