CHƯƠNG 6 MỘT CÔNG TRÌNH TỐT BẮT ĐẦU TỪ MỘT TƯ DUY TỐT «“Trước khi một công trình được xây dựng bằng vật liệu, nó đã được xây dựng trong tư duy của người kiến tạo.”» Một ngôi nhà có thể bắt đầu từ một mảnh đất. Một bản vẽ có thể bắt đầu từ một yêu cầu. Một công trình có thể bắt đầu từ một hợp đồng. Nhưng một công trình có giá trị luôn bắt đầu từ một thứ sâu hơn: tư duy của người tạo ra nó. Hai kiến trúc sư có thể đứng trước cùng một khu đất, cùng ngân sách và cùng yêu cầu, nhưng tạo ra hai công trình hoàn toàn khác nhau. Sự khác biệt không chỉ nằm ở kỹ năng vẽ, phần mềm hay kinh nghiệm thi công. Nó bắt đầu từ cách họ nhìn thấy con người, không gian, thiên nhiên, vật chất và tương lai. Kiến trúc, vì thế, trước hết không chỉ là câu chuyện của bê tông, thép, kính hay gạch. Kiến trúc là câu chuyện của nhận thức. 1. Công trình là hình hài của tư duy Mọi công trình đều có một “bộ gen” vô hình. Bộ gen ấy nằm trong những câu hỏi đầu tiên mà người kiến tạo đặt ra: Con người sẽ sống ở đây như thế nào? Điều gì làm họ hạnh phúc? Điều gì khiến họ cảm thấy an toàn? Công trình này phục vụ hôm nay hay còn giá trị nhiều năm sau? Nó hòa hợp với thiên nhiên hay chống lại thiên nhiên? Nếu câu hỏi ban đầu đúng, công trình có cơ hội đi đúng hướng. Nếu câu hỏi ban đầu sai, dù phía sau có rất nhiều kỹ thuật hiện đại, công trình vẫn có thể trở thành một sản phẩm đẹp nhưng thiếu chiều sâu. Khoa học cho thấy những hệ thống phức tạp thường được hình thành từ những nguyên tắc nền tảng. Trong kiến trúc cũng vậy. Một quyết định nhỏ ban đầu có thể tạo ra những hệ quả rất lớn về sau. Chọn hướng nhà ảnh hưởng đến ánh sáng và nhiệt. Chọn vị trí cửa sổ ảnh hưởng đến thông gió. Chọn cấu trúc mặt bằng ảnh hưởng đến cách con người di chuyển. Chọn vật liệu ảnh hưởng đến tuổi thọ, chi phí và môi trường. Và sâu hơn nữa, chọn tư duy ảnh hưởng đến tất cả những lựa chọn đó. 2. Người kiến tạo trước hết phải kiến tạo chính mình Một người muốn xây dựng một công trình lớn phải học cách xây dựng chính mình trước. Bởi công trình thường phản chiếu người tạo ra nó. Một người thiếu kỷ luật khó tạo ra một hệ thống thi công có kỷ luật. Một người thiếu trung thực khó tạo ra một công trình đặt chất lượng lên trên lợi ích ngắn hạn. Một người chỉ nhìn thấy tiền dễ biến công trình thành một phép tính lợi nhuận. Nhưng một người nhìn thấy con người, họ sẽ nhìn công trình bằng một ánh mắt khác. Họ hiểu rằng phía sau mỗi căn nhà là một gia đình. Phía sau mỗi văn phòng là những con người đang làm việc. Phía sau mỗi cửa hàng là sinh kế. Phía sau mỗi khu đô thị là một cộng đồng. Đó là lúc nghề nghiệp chuyển từ làm ra sản phẩm sang tạo ra giá trị. 3. Tư duy đúng tạo ra quyết định đúng Một công trình được hình thành từ hàng trăm, hàng nghìn quyết định nhỏ: vị trí cầu thang, chiều cao trần, kích thước cửa, độ sâu ban công, vật liệu, cây xanh, hệ thống điện nước, giao thông, chiếu sáng và thông gió. Vì vậy, người công trình sư không chỉ cần biết “làm thế nào”, mà phải thường xuyên hỏi: “Tại sao lại làm như vậy?” Tại sao cửa sổ ở đây? Tại sao dùng vật liệu này? Tại sao phòng khách có kích thước như vậy? Tại sao phải xây lớn hơn nhu cầu? Tại sao không đưa thiên nhiên vào trong nhà? Khi liên tục hỏi “tại sao”, người kiến tạo bắt đầu đi từ hình thức đến bản chất. Và kiến trúc có chiều sâu luôn bắt đầu từ bản chất. 4. Khoa học giúp tư duy có cơ sở Triết lý giúp người kiến tạo nhìn thấy ý nghĩa. Khoa học giúp họ kiểm chứng điều mình tin. Một công trình tốt không thể chỉ dựa vào cảm hứng. Cái đẹp cần được nâng đỡ bởi kết cấu. Ý tưởng cần được kiểm chứng bằng kỹ thuật. Sự tiện nghi cần được chứng minh bằng công năng. Hiệu quả cần được tính toán bằng dữ liệu. Sự bền vững cần được đánh giá bằng tác động thực tế. Đó là điểm gặp nhau giữa trí tuệ và vật chất. Người kiến trúc sư có thể mơ về một không gian tuyệt đẹp. Người công trình sư phải trả lời: Làm thế nào để giấc mơ ấy đứng vững? Một công trình lớn không phải là công trình có ý tưởng bay cao nhất, mà là công trình có khả năng đưa ý tưởng ấy đứng vững trong đời sống. 5. Tư duy là cách con người đối thoại với tự nhiên Thiên nhiên không phải là đối tượng để con người chinh phục bằng mọi giá. Thiên nhiên là hệ thống mà con người đang sống bên trong. Mặt trời đã tồn tại trước ngôi nhà. Gió đã tồn tại trước cửa sổ. Nước đã có quy luật của nó trước khi con người đặt đường ống. Đất đã có lịch sử trước khi chúng ta đặt móng. Một kiến trúc sư có tư duy sâu sẽ không chỉ hỏi: “Làm thế nào để thiên nhiên phục vụ công trình?” Mà còn hỏi: “Làm thế nào để công trình hòa vào những quy luật vốn có của thiên nhiên?” Khi đó, ánh sáng trở thành nguồn năng lượng, gió trở thành hệ thống thông khí, cây xanh trở thành một phần kiến trúc, mặt nước góp phần điều hòa vi khí hậu và không gian mở trở thành nơi con người kết nối với bầu trời. Đó không chỉ là kỹ thuật. Đó còn là sự khiêm nhường trước tạo hóa. 6. Tư duy tốt nhìn thấy những điều chưa xuất hiện Người thợ nhìn thấy viên gạch. Kiến trúc sư nhìn thấy bức tường. Công trình sư nhìn thấy cả hệ thống phía sau bức tường. Nhưng người kiến tạo vĩ đại còn nhìn thấy những gì sẽ xảy ra sau khi công trình hoàn thành. Mười năm nữa ngôi nhà sẽ như thế nào? Hai mươi năm nữa con người còn muốn sống ở đó không? Khi chủ nhân già đi, không gian có còn thuận tiện? Khi gia đình thay đổi, công trình có khả năng thích ứng? Khi khí hậu thay đổi, công trình có đủ khả năng chống chịu? Khi công nghệ thay đổi, hệ thống có thể nâng cấp? Đó là tư duy của người không chỉ xây dựng cho hiện tại, mà xây dựng cho tương lai. 7. Tư duy tử tế tạo ra công trình tử tế Một công trình tử tế không nhất thiết phải đắt tiền. Nhưng nó phải trung thực. Trung thực với ngân sách. Trung thực với vật liệu. Trung thực với chất lượng. Trung thực với công năng. Trung thực với người sử dụng. Có những công trình nhìn rất đẹp nhưng bên trong chứa đựng sự lãng phí. Có những công trình không quá hào nhoáng nhưng mỗi mét vuông đều được sử dụng hợp lý. Giá trị của kiến trúc không nằm ở việc khiến người khác trầm trồ trong vài phút, mà ở việc khiến người sử dụng cảm thấy tốt hơn mỗi ngày. Đó là một chuẩn mực sâu của nghề. 8. Tâm thức của người kiến tạo Có một tầng sâu hơn tư duy: tâm thức. Khi tâm thức thay đổi, cách con người nhìn thế giới cũng thay đổi. Nếu coi đất đai chỉ là tài sản, người ta sẽ tìm cách khai thác tối đa. Nếu coi đất đai là một phần của sự sống, người ta sẽ biết giữ gìn. Nếu coi ngôi nhà chỉ là hàng hóa, người ta sẽ quan tâm đến giá bán. Nếu coi ngôi nhà là nơi một gia đình gửi gắm cuộc đời, người ta sẽ quan tâm đến chất lượng sống. Vì thế, kiến trúc không chỉ là việc tạo ra hình dạng của vật chất. Nó là quá trình chuyển hóa nhận thức thành không gian. Một ý niệm trong tâm trí trở thành đường nét trên bản vẽ. Đường nét trở thành cấu trúc. Cấu trúc trở thành công trình. Công trình trở thành môi trường sống. Môi trường sống lại ảnh hưởng đến cảm xúc, hành vi và các mối quan hệ của con người. Từ một tư duy ban đầu, chúng ta có thể tạo ra một chuỗi ảnh hưởng rất dài. Đó chính là trách nhiệm của người kiến tạo. 9. Công trình lớn bắt đầu từ một câu hỏi lớn Người kiến trúc sư thông thường hỏi: “Tôi sẽ thiết kế công trình này như thế nào?” Người công trình sư sâu sắc hơn hỏi: “Công trình này cần trở thành điều gì đối với con người?” Và người kiến tạo vĩ đại có thể hỏi: “Sau khi tôi rời đi, giá trị nào vẫn còn ở lại?” Đó là lúc công trình vượt ra khỏi bê tông và thép. Một ngôi nhà có thể tồn tại vài chục năm. Một tư tưởng đúng có thể tồn tại hàng trăm năm. Một phương pháp tốt có thể được truyền qua nhiều thế hệ. Một công trình được xây dựng bằng trách nhiệm có thể trở thành ký ức đẹp của một gia đình. Vì vậy, người kiến tạo không chỉ nên hỏi mình đã xây được bao nhiêu công trình. Cần hỏi: Những công trình ấy đã làm cho cuộc sống của bao nhiêu người tốt đẹp hơn? 10. Kết luận – Xây tư duy trước khi xây công trình Mọi công trình đều có một nền móng nhìn thấy được. Nhưng công trình vĩ đại còn có một nền móng vô hình: tư duy của người kiến tạo. Nếu tư duy chỉ hướng đến lợi nhuận, công trình dễ trở thành hàng hóa. Nếu tư duy hướng đến cái đẹp, công trình có thể trở thành nghệ thuật. Nếu tư duy hướng đến công năng, công trình trở thành công cụ phục vụ đời sống. Nếu tư duy hướng đến con người, công trình trở thành không gian sống. Nếu tư duy hướng đến cộng đồng và tương lai, công trình có thể trở thành di sản. Bởi vậy, trước khi đặt viên gạch đầu tiên xuống đất, người kiến trúc sư cần đặt một “viên gạch” khác vào chính mình: Tư duy đúng. Từ tư duy đúng sinh ra quyết định đúng. Từ quyết định đúng hình thành thiết kế đúng. Từ thiết kế đúng tạo nên công trình đúng. Và từ những công trình đúng, một xã hội tốt đẹp hơn có thể được hình thành. Thông điệp của Henryle – Lê Đình Hải «“Đừng vội xây một công trình khi chưa xây được tư duy của người kiến tạo. Công trình có thể đứng bằng bê tông, thép và móng sâu; nhưng giá trị của nó chỉ có thể đứng vững bằng trí tuệ, đạo đức và trách nhiệm.”» Thiết kế bằng trí tuệ. Xây dựng bằng trách nhiệm. Phục vụ bằng sự tử tế. Và kiến tạo những giá trị đủ lớn để thời gian có thể lưu giữ.