23/09 CHƯƠNG 16. KHI CHỨC DANH KHÔNG CÒN QUAN TRỌNG Có một thời, chỉ cần nghe người khác hỏi: “Anh đang làm chức vụ gì?” chúng ta đã biết mình phải trả lời thế nào. “Giám đốc.” “Trưởng phòng.” “Chủ doanh nghiệp.” “Giáo sư.” “Bác sĩ.” “Chuyên gia.” Một chức danh đôi khi chỉ có vài chữ, nhưng con người có thể mất cả đời để đạt được nó. Chúng ta học tập. Làm việc. Cạnh tranh. Hy sinh thời gian với gia đình. Chấp nhận áp lực. Đánh đổi sức khỏe. Không ít người đi qua hàng chục năm chỉ để leo lên một vị trí cao hơn vị trí hiện tại. Và rồi một ngày, chiếc ghế ấy không còn thuộc về mình nữa. Một người trẻ hơn ngồi vào vị trí đó. Một chữ ký khác xuất hiện. Một cái tên khác được gọi trong các cuộc họp. Điện thoại từng reo liên tục nay im lặng hơn. Những lời mời cũng ít dần. Đó là lúc một câu hỏi rất sâu xuất hiện: “Nếu không còn chức danh ấy, tôi còn là ai?” Tuổi 60 thường đưa con người đến trước câu hỏi đó. Và đây không phải là một câu hỏi đáng sợ. Nếu nhìn đúng cách, nó là cơ hội để con người lần đầu tiên được sống mà không cần dựa vào một chiếc bảng tên. 1. Chức danh chỉ là một chiếc áo chúng ta mặc trong một giai đoạn Chức danh có giá trị. Nó phản ánh trách nhiệm, kinh nghiệm và vai trò của một người trong tổ chức hoặc xã hội. Một người lãnh đạo tốt có thể tạo ra công việc cho hàng trăm người. Một bác sĩ có thể cứu chữa bệnh nhân. Một giáo viên có thể thay đổi cuộc đời học trò. Một doanh nhân có thể tạo ra giá trị cho cộng đồng. Vì vậy, không cần phải xem nhẹ nghề nghiệp hay chức vụ. Điều cần phân biệt là: Chức danh là một phần của con người, nhưng không phải toàn bộ con người. Khi còn trẻ, chúng ta dễ nhầm hai điều đó. Ta nói: “Tôi là giám đốc.” Nhưng chính xác hơn phải là: “Tôi đang giữ vai trò giám đốc.” Hai cách nói tưởng giống nhau nhưng hoàn toàn khác. Một cái biến chức vụ thành căn cước. Một cái xem chức vụ là một vai trò có thể thay đổi. Và mọi vai trò đều có ngày bắt đầu. Có ngày kết thúc. 2. Chiếc ghế càng cao, ngày rời khỏi nó càng đáng suy nghĩ Khi đang ở vị trí cao, rất ít người nghĩ đến ngày mình rời đi. Ta quen với việc mọi người chờ mình. Quen với những cuộc họp. Quen với quyền quyết định. Quen với việc có người gọi mình là “sếp”.

Quen với việc người khác hỏi ý kiến trước khi hành động. Nhưng cuộc đời không giữ mãi một vị trí cho bất kỳ ai. Một doanh nghiệp có thể thay đổi. Một tổ chức có thể tái cấu trúc. Một nhiệm kỳ có thể kết thúc. Một thế hệ mới có thể xuất hiện. Và tuổi tác cuối cùng cũng buộc chúng ta phải nhường chỗ. Điều khó nhất đôi khi không phải là mất chức. Mà là mất cảm giác mình quan trọng. Nếu suốt nhiều năm chúng ta chỉ cảm thấy mình có giá trị khi người khác cần mình, ngày chiếc ghế trống sẽ trở thành một ngày rất dài. 3. Có người nghỉ hưu nhưng không biết phải sống thế nào Nghỉ hưu đáng lẽ là một phần thưởng sau nhiều năm làm việc. Nhưng với một số người, nó lại trở thành khoảng trống. Sáng thức dậy không biết phải đi đâu. Không còn nhân viên chờ chỉ đạo. Không còn lịch họp. Không còn những cuộc điện thoại công việc. Không còn những vấn đề cần giải quyết. Ban đầu có thể rất dễ chịu. Nhưng sau vài tháng, một câu hỏi bắt đầu xuất hiện: “Hôm nay mình làm gì?” Đó là lúc chúng ta nhận ra một điều quan trọng: Nếu cả cuộc đời chỉ xây dựng một sự nghiệp mà không xây dựng một đời sống, khi sự nghiệp kết thúc, khoảng trống sẽ rất lớn. Bởi vậy, chuẩn bị cho tuổi 60 không chỉ là chuẩn bị tài chính. Đó còn là chuẩn bị cho một cuộc sống có ý nghĩa sau khi công việc không còn là trung tâm. 4. Người từng lãnh đạo người khác cũng phải học cách lãnh đạo chính mình Khi còn làm việc, có thể có hàng chục người nghe lời mình. Nhưng khi về nhà, không còn ai bắt buộc phải nghe. Không còn chức vụ. Không còn quyền lực. Không còn mệnh lệnh. Chỉ còn chính mình. Đó là lúc một dạng lãnh đạo khác bắt đầu. Lãnh đạo cảm xúc. Lãnh đạo thời gian. Lãnh đạo sức khỏe. Lãnh đạo những ham muốn của bản thân. Lãnh đạo cách mình sử dụng những năm tháng còn lại. Một người có thể từng quản lý hàng nghìn nhân viên nhưng vẫn không biết quản lý cơn nóng giận. Có thể điều hành một doanh nghiệp lớn nhưng không biết cách điều hành cuộc sống gia đình. Có thể đưa ra hàng trăm quyết định mỗi ngày nhưng lại không biết mình thực sự muốn gì. Vì vậy, càng lớn tuổi, chúng ta càng cần học một kiểu lãnh đạo sâu sắc hơn: Lãnh đạo chính mình. 5. Không còn chức danh không có nghĩa là không còn giá trị Đây là điều rất nhiều người cần nhớ.

Một người nghỉ hưu không trở thành người vô dụng. Một người rời chức vụ không mất hết giá trị. Một người không còn đi làm mỗi ngày vẫn có thể đóng góp. Họ có kinh nghiệm. Có kiến thức. Có ký ức. Có những bài học mà người trẻ chưa trải qua. Một người từng điều hành doanh nghiệp có thể trở thành người cố vấn. Một người thầy có thể tiếp tục truyền đạt kinh nghiệm. Một người cha có thể trở thành điểm tựa cho con cháu. Một người từng làm việc trong một lĩnh vực hàng chục năm có thể giúp thế hệ sau tránh những sai lầm mà mình từng mắc. Giá trị của kinh nghiệm không biến mất khi chức danh biến mất. Nó chỉ cần được chuyển sang một hình thức khác. 6. Người trẻ không nhất thiết cần một ông sếp mới, họ cần một người từng trải Có một khác biệt rất lớn giữa quyền lực và ảnh hưởng. Quyền lực khiến người khác phải nghe. Ảnh hưởng khiến người khác muốn nghe. Khi còn chức vụ, chúng ta có thể yêu cầu. Khi không còn chức vụ, nếu người khác vẫn tìm đến để xin lời khuyên, đó mới là một dấu hiệu đáng quý. Bởi lúc ấy, họ không tìm đến chiếc ghế. Họ tìm đến con người phía sau chiếc ghế. Đó là một hình thức thành công sâu sắc hơn. Một người trẻ có thể không cần chúng ta quyết định thay họ. Nhưng họ có thể cần một người từng trải nói: “Ngày trước tôi cũng từng gặp chuyện này.” “Có một điều tôi ước mình biết sớm hơn.” “Bạn nên suy nghĩ thêm trước khi quyết định.” Không áp đặt. Không ra lệnh. Chỉ chia sẻ. Đó là cách thế hệ trước trao lại kinh nghiệm cho thế hệ sau. 7. Có một lúc chúng ta phải học cách không còn là người quan trọng nhất trong phòng Đây có thể là một bài học khó đối với người từng ở vị trí cao. Khi còn quyền lực, mọi người thường chú ý đến mình. Nhưng khi tuổi tác thay đổi, trung tâm dần chuyển sang thế hệ khác. Con cái trưởng thành. Nhân viên cũ trở thành lãnh đạo mới. Những người trẻ xuất hiện với kiến thức mới. Công nghệ thay đổi. Cách làm việc thay đổi. Có thể chúng ta không còn hiểu mọi thứ như trước. Đây không phải là sự xúc phạm. Đó là quy luật tự nhiên. Một thế hệ đến. Một thế hệ tiếp nối. Nếu cứ cố giữ vị trí trung tâm, chúng ta sẽ mệt mỏi. Nếu biết lùi lại đúng lúc, chúng ta sẽ có cơ hội quan sát và tận hưởng. Có những lúc lùi một bước không phải là thất bại. Đó là sự trưởng thành.

8. Đừng dùng quá khứ để đòi hỏi hiện tại phải kính trọng mình Một câu nói đôi khi xuất hiện ở người lớn tuổi: “Ngày trước tôi…” Ngày trước tôi là giám đốc. Ngày trước tôi quản lý rất nhiều người. Ngày trước tôi kiếm rất nhiều tiền. Ngày trước tôi nổi tiếng. Ngày trước tôi có vị trí rất cao. Quá khứ đáng được trân trọng. Nhưng không nên biến quá khứ thành giấy thông hành để đòi hỏi người khác phải phục vụ cái tôi của mình mãi mãi. Bởi người trẻ đang sống trong thời đại của họ. Họ có những vấn đề khác. Những công cụ khác. Những cách nghĩ khác. Nếu muốn được tôn trọng, hãy để sự tử tế và cách sống hiện tại tạo ra sự tôn trọng. Không phải chỉ dựa vào những gì mình từng là. Quá khứ là lịch sử của chúng ta, không phải quyền lực vĩnh viễn của chúng ta. 9. Có những người càng rời chức càng trở nên đáng quý Thật thú vị khi quan sát một số người sau khi nghỉ hưu. Khi còn chức vụ, họ rất bận. Nói chuyện ngắn gọn. Luôn có lịch trình. Luôn có việc phải giải quyết. Nhưng sau khi rời công việc, họ bắt đầu có thời gian để trở thành một con người khác. Họ đọc sách. Chăm sóc cây. Đi bộ. Gặp bạn cũ. Chơi với cháu. Giúp đỡ cộng đồng. Viết lại những điều đã trải qua. Dạy người trẻ. Có người thậm chí trở nên vui vẻ hơn rất nhiều. Bởi cuối cùng họ không còn phải chứng minh điều gì. Họ không còn cần phải là “ông giám đốc”. Họ chỉ là một người đàn ông ngồi uống trà bên cửa sổ. Một người cha. Một người ông. Một người bạn. Một con người bình thường. Và chính sự bình thường ấy đôi khi lại là một dạng tự do rất lớn. 10. Đừng để chiếc ghế trở thành thứ duy nhất khiến mình thức dậy mỗi sáng Nếu một ngày không còn công việc mà chúng ta không biết phải sống vì điều gì, đó là lúc cần suy nghĩ. Bởi con người không chỉ sinh ra để làm việc. Chúng ta làm việc để sống. Không phải sống chỉ để làm việc. Hãy có những thứ khác ngoài nghề nghiệp. Một gia đình. Một sở thích. Một vài người bạn. Một cuốn sách đang đọc. Một khu vườn đang chăm. Một chuyến đi muốn thực hiện. Một người cần mình hỏi thăm. Một điều muốn học. Một việc muốn trao lại cho thế hệ sau. Khi có nhiều nguồn ý nghĩa khác nhau, sự nghiệp chỉ là một phần của cuộc đời. Khi một phần kết thúc, toàn bộ cuộc đời không vì thế mà sụp đổ.

11. Đỉnh cao thật sự có thể là lúc không còn cần đứng trên đỉnh Khi còn trẻ, chúng ta thường muốn leo lên. Cao hơn. Nhanh hơn. Nhiều hơn. Được công nhận hơn. Nhưng đến một lúc, chúng ta nhận ra đỉnh cao không phải là nơi có nhiều người nhìn thấy mình nhất. Đôi khi đỉnh cao là nơi mình có thể nhìn thấy cuộc đời rõ nhất. Không còn bị cuốn vào cuộc cạnh tranh. Không còn cần thắng mọi cuộc tranh luận. Không còn cần chứng minh mình giỏi hơn người khác. Có thể ngồi xuống. Nhìn lại. Và thấy rằng mình đã có đủ. Đó là lúc con người chuyển từ tham vọng sở hữu sang khả năng tận hưởng. Từ “Tôi phải có thêm” sang “Tôi biết ơn những gì mình đã có.” 12. Sau cùng, chức danh sẽ biến mất, nhưng cách chúng ta sống sẽ ở lại Hãy tưởng tượng một ngày rất xa. Không ai còn gọi chúng ta bằng chức danh. Không còn “Giám đốc”. Không còn “Chủ tịch”. Không còn “Trưởng phòng”. Chỉ còn tên của một con người. Và khi ấy, điều đáng kể nhất không phải là chúng ta từng ngồi ở chiếc ghế nào. Mà là: Chúng ta đã đối xử với nhân viên thế nào. Đã đối xử với gia đình ra sao. Đã dùng quyền lực để nâng người khác lên hay để hạ người khác xuống. Đã giữ lời hứa không. Đã biết nhận lỗi không. Đã sống tử tế không. Đã để lại điều gì cho thế hệ sau. Bởi chức danh có thể được trao cho chúng ta. Nhưng nhân cách phải do chính chúng ta xây dựng. Chức danh có thể được in trên danh thiếp. Nhưng phẩm chất của một con người được in trong ký ức của những người từng gặp họ. Có lẽ tuổi 60 không phải là thời điểm để hỏi: “Tôi còn quyền lực đến đâu?” Mà nên hỏi: “Nếu không còn quyền lực, tôi còn có thể trao điều gì?” Không còn chức vụ, ta vẫn có kinh nghiệm. Không còn danh tiếng, ta vẫn có nhân cách. Không còn sức trẻ, ta vẫn có sự từng trải. Không còn nhiều cơ hội để cạnh tranh, ta vẫn có thể giúp người khác trưởng thành. Không còn cần đứng ở trung tâm, ta vẫn có thể là một điểm tựa. Và có lẽ đó mới là sự chuyển đổi đẹp nhất của đời người: Từ người muốn được nhìn thấy trở thành người biết nhìn thấy người khác. Từ người muốn được nghe đến người biết lắng nghe. Từ người muốn được công nhận đến người biết công nhận giá trị của người khác. Từ người muốn đứng trên cao đến người sẵn sàng đưa tay kéo người khác lên.

Đến một lúc nào đó, chúng ta sẽ hiểu: Chiếc ghế không làm nên con người. Con người mới là người tạo ra ý nghĩa cho chiếc ghế. Và khi chiếc ghế không còn nữa, nếu chúng ta vẫn được người khác nhớ đến bằng sự kính trọng, lòng biết ơn và tình thương, thì có lẽ chúng ta chưa bao giờ thật sự mất đi vị trí của mình. Bởi vị trí lớn nhất của một con người không nằm trong một văn phòng. Nó nằm trong trái tim của những người mà mình đã từng đối xử tử tế.