CHƯƠNG 16 MẶT ĐỨNG – GƯƠNG MẶT CỦA KIẾN TRÚC Nếu mặt bằng kể câu chuyện con người sống thế nào bên trong, mặt đứng kể câu chuyện công trình hiện diện thế nào trước thế giới. Một mặt đứng đẹp không cần nói lớn. Nó cần chân thật với công năng, khí hậu, vật liệu và tinh thần của nơi chốn. Gương mặt của kiến trúc cũng như gương mặt con người: giá trị lâu dài đến từ chiều sâu phía sau hình thức. MỞ ĐẦU – KHI CÔNG TRÌNH CẤT TIẾNG NÓI Trước khi bước vào một công trình, chúng ta thường gặp mặt đứng của nó trước tiên. Từ tỷ lệ, đường nét, cửa sổ, ban công, mái, vật liệu đến bóng đổ, tất cả cùng tạo nên ấn tượng ban đầu. Vì thế, mặt đứng thường là nơi người thiết kế dễ bị cuốn vào mong muốn tạo khác biệt. Nhưng nếu chỉ tìm kiếm sự gây chú ý, kiến trúc rất dễ trở thành một hình ảnh đẹp nhưng rỗng. Mặt đứng thực chất là ranh giới sống giữa bên trong và bên ngoài. Nó tiếp nhận nắng, gió, mưa, tiếng ồn; bảo vệ sự riêng tư nhưng vẫn đưa ánh sáng và cảnh quan vào đời sống. Một mặt đứng tốt vì vậy không được “trang trí” sau khi mặt bằng hoàn thành. Nó phải sinh ra đồng thời với công năng, kết cấu và khí hậu. Vẻ đẹp bền vững không được gắn lên công trình. Nó lớn lên từ logic của chính công trình. 1. MẶT ĐỨNG KHÔNG PHẢI MỘT BỨC TRANH Bản vẽ mặt đứng là hình ảnh hai chiều, nhưng mặt đứng thật sống trong không gian ba chiều và thay đổi theo thời gian. Buổi sáng, ánh sáng tạo một biểu cảm. Buổi chiều, bóng đổ tạo biểu cảm khác. Khi trời mưa, vật liệu đổi màu. Khi cây lớn lên, kiến trúc lại có một khuôn mặt mới. Bởi vậy, thiết kế mặt đứng không nên chỉ được đánh giá qua một phối cảnh đẹp. Cần hỏi cửa sổ ấy phục vụ căn phòng nào; ban công có thực sự sử dụng được không; lam che nắng có đúng hướng không; vật liệu chịu mưa nắng thế nào. Khi mỗi chi tiết có lý do tồn tại, hình thức bắt đầu có chiều sâu. Kiến trúc đẹp không phải vì có nhiều thứ để nhìn. Nó đẹp vì những gì ta nhìn thấy đều có ý nghĩa. 2. TỶ LỆ – NHỊP ĐIỆU VÀ TRẬT TỰ Con người có khả năng cảm nhận tỷ lệ một cách tự nhiên. Một mặt đứng quá nặng ở phía trên có thể tạo cảm giác mất cân bằng. Những ô cửa đặt thiếu trật tự khiến mắt khó tìm được điểm nghỉ. Ngược lại, sự lặp lại có kiểm soát tạo nhịp điệu và cảm giác ổn định. Nhưng trật tự không đồng nghĩa với đơn điệu. Trong âm nhạc, nhịp điệu cần cả lặp lại và biến đổi. Kiến trúc cũng vậy. Cửa, cột, ban công, khoảng đặc và khoảng rỗng có thể tạo thành một hệ thống, rồi một vài điểm được thay đổi có chủ ý để tạo điểm nhấn. Khoa học giúp kiểm soát kích thước và tỷ lệ. Nghệ thuật giúp ta biết lúc nào nên lặp lại, lúc nào nên dừng. 3. MẶT ĐỨNG VÀ KHÍ HẬU Mặt đứng là lớp da của công trình. Một lớp da tốt phải biết phản ứng với môi trường. Hướng chịu nắng mạnh cần giải pháp che nắng thích hợp. Hướng thuận lợi có thể mở nhiều hơn để đón ánh sáng và thông gió, tùy điều kiện cụ thể. Mái đua, ban công, lam, lớp cây xanh và cấu tạo tường đều có thể tham gia kiểm soát tác động khí hậu. Điều đó cho thấy vẻ đẹp và hiệu suất không cần đối lập. Một hệ lam được tính toán đúng có thể đồng thời tạo bóng đổ đẹp. Một mái hiên bảo vệ cửa khỏi mưa cũng có thể tạo chiều sâu cho mặt đứng. Khi khoa học được giải quyết tinh tế, nó trở thành thẩm mỹ. Và khi thẩm mỹ bắt nguồn từ nhu cầu thật, nó thường bền hơn những xu hướng nhất thời. 4. CỬA SỔ – NƠI HAI THẾ GIỚI GẶP NHAU Từ bên ngoài, cửa sổ là một phần của mặt đứng. Từ bên trong, nó là khung hình của thế giới. Chỉ một quyết định về kích thước và vị trí cửa có thể đồng thời ảnh hưởng đến hình thức bên ngoài, ánh sáng bên trong, tầm nhìn, thông gió và riêng tư. Vì vậy, cửa sổ không nên được bố trí chỉ để mặt đứng cân đối. Hãy thử đứng ở phía người sử dụng. Qua cửa ấy họ nhìn thấy cây, bầu trời hay bức tường nhà hàng xóm? Khi ngồi xuống, tầm mắt có còn nhìn được ra ngoài? Nắng có chiếu trực tiếp vào vị trí làm việc không? Kiến trúc luôn có hai phía. Mặt đứng tốt là nơi cái đẹp của người nhìn từ ngoài không trở thành sự bất tiện của người sống bên trong. 5. VẬT LIỆU VÀ SỰ TRUNG THỰC Mỗi vật liệu có một ngôn ngữ. Đá có trọng lượng và dấu vết địa chất. Gỗ mang hơi ấm và thời gian. Kim loại có độ chính xác. Kính đem ánh sáng và sự phản chiếu. Bê tông có sức mạnh của khối. Người thiết kế cần hiểu đặc tính vật lý, khả năng chống chịu, cách thi công và bảo trì trước khi sử dụng vật liệu như một ngôn ngữ thẩm mỹ. Sự trung thực ở đây không có nghĩa mọi cấu tạo phải phơi bày. Nó có nghĩa không dùng hình thức để giả vờ một giá trị mà vật liệu và công trình không có. Vật liệu đẹp nhất khi được dùng đúng bản chất, đúng vị trí và già đi một cách có phẩm giá. 6. GƯƠNG MẶT CÁ NHÂN VÀ GƯƠNG MẶT ĐÔ THỊ Mặt đứng thuộc về chủ sở hữu, nhưng đồng thời hiện diện trước cộng đồng. Một ngôi nhà có thể là tài sản riêng, nhưng mặt tiền của nó tham gia tạo nên con phố mà hàng nghìn người nhìn thấy mỗi ngày. Vì vậy, tự do sáng tạo luôn đi cùng trách nhiệm đô thị. Công trình không cần giống hàng xóm, nhưng cũng không nhất thiết phải hét lên để chứng minh sự khác biệt. Có những kiến trúc đẹp bởi chúng biết đứng đúng chỗ, tôn trọng tỷ lệ đường phố, cây xanh và bối cảnh. Sự khiêm nhường đôi khi là một hình thức cao của sáng tạo. 7. KHI MẶT ĐỨNG CÓ THẦN Con người thường nói một gương mặt “có thần”. Kiến trúc cũng có thể như vậy. Điều đó không đến từ trang trí nhiều hơn, mà từ sự thống nhất giữa bên trong và bên ngoài. Khi công năng thật, vật liệu thật, khí hậu được tôn trọng và tỷ lệ được cân nhắc, công trình tự nhiên có một biểu cảm riêng. Chiều sâu tinh thần của mặt đứng nằm ở sự chân thật ấy. Ta không cần tạo một chiếc mặt nạ để công trình trở nên đặc biệt. Hãy để nó kể đúng câu chuyện của con người sống bên trong và vùng đất mà nó thuộc về. THÔNG ĐIỆP CHƯƠNG Mặt đứng là gương mặt của kiến trúc, nhưng một gương mặt đẹp không thể chỉ dựa vào lớp trang điểm. Hãy để tỷ lệ tạo trật tự, khí hậu định hình giải pháp, cửa sổ kết nối hai thế giới và vật liệu nói bằng bản chất thật của mình. Hãy nhớ rằng mặt đứng vừa thuộc về người sở hữu, vừa góp phần tạo nên diện mạo cộng đồng. Khoa học giúp công trình thích nghi. Nghệ thuật trao cho nó biểu cảm. Chiều sâu tinh thần đem đến sự chân thật. Đừng thiết kế một mặt tiền chỉ để người đi đường dừng lại nhìn. Hãy tạo một gương mặt khiến công trình có thể sống đẹp với thời gian.