CHƯƠNG 24 VẬT LIỆU XÂY DỰNG VÀ NGHỆ THUẬT LỰA CHỌN Mỗi vật liệu mang trong mình một nguồn gốc, một cấu trúc và một giới hạn. Người kiến trúc sư không chỉ chọn thứ đẹp nhất trong ngày bàn giao; phải chọn thứ phù hợp nhất với cả cuộc đời của công trình. MỞ ĐẦU – VẬT CHẤT CỦA KIẾN TRÚC Ý tưởng kiến trúc là vô hình cho đến khi gặp vật liệu. Bê tông tạo khối và sức nặng. Thép tạo khả năng chịu lực và độ chính xác. Gỗ mang hơi ấm. Kính đưa ánh sáng vào. Đá mang dấu vết của địa chất. Gạch gợi nhớ bàn tay người thợ. Nhưng vật liệu không chỉ có vẻ ngoài. Phía sau mỗi bề mặt là cường độ, độ bền, khả năng chống ẩm, phản ứng với nhiệt, yêu cầu thi công, bảo trì, chi phí và tác động môi trường. Vì vậy, lựa chọn vật liệu là một quyết định tổng hợp giữa kỹ thuật, kinh tế, thẩm mỹ và trách nhiệm. Một vật liệu đắt chưa chắc tốt. Một vật liệu rẻ chưa chắc tiết kiệm. Câu hỏi đúng hơn là: Vật liệu nào phù hợp nhất với vị trí, con người, khí hậu, ngân sách và thời gian của công trình này? 1. HIỂU TRƯỚC KHI CHỌN Không nên chọn vật liệu chỉ từ một bức ảnh. Cần hiểu thông số, điều kiện sử dụng, phương pháp lắp đặt, nguồn cung và bảo trì. Vật liệu lát ngoài trời chịu điều kiện khác trong phòng ngủ. Bề mặt ở khu vực ẩm khác nơi khô ráo. Vật liệu ở nơi giao thông cao phải chịu mài mòn khác một bức tường trang trí. Chọn đúng bắt đầu từ việc hiểu môi trường mà vật liệu sẽ sống trong đó. Kiến trúc sư không chỉ hỏi nó trông thế nào. Phải hỏi nó sẽ làm việc thế nào. 2. ĐẸP VÀ BỀN Vẻ đẹp của vật liệu thay đổi theo thời gian. Có bề mặt mới rất bắt mắt nhưng nhanh xuống cấp. Có vật liệu ban đầu giản dị nhưng càng sử dụng càng có chiều sâu. Vì vậy, người thiết kế cần tưởng tượng công trình không chỉ ngày khai trương mà sau nhiều năm. Nắng sẽ làm gì? Nước sẽ làm gì? Con người chạm vào đâu nhiều nhất? Bền không có nghĩa không thay đổi. Bền là thay đổi trong một giới hạn chấp nhận được mà vẫn tiếp tục thực hiện chức năng. Đó là vẻ đẹp của thời gian. 3. VẬT LIỆU VÀ KHÍ HẬU Khí hậu là phép thử liên tục. Nhiệt, độ ẩm, mưa, bức xạ mặt trời và môi trường xung quanh tác động lên vật liệu mỗi ngày. Một giải pháp thành công ở nơi khô lạnh chưa chắc phù hợp vùng nóng ẩm. Vì vậy, kinh nghiệm địa phương rất có giá trị. Những vật liệu quen thuộc với một vùng thường chứa trong chúng bài học của nhiều thế hệ. Khoa học hiện đại giúp ta kiểm chứng và cải tiến những kinh nghiệm ấy. Truyền thống và công nghệ không cần đối đầu. Chúng có thể bổ sung cho nhau. 4. CHI PHÍ BAN ĐẦU VÀ CHI PHÍ VÒNG ĐỜI Giá mua chỉ là một phần của chi phí. Còn có vận chuyển, thi công, bảo trì, thay thế và xử lý khi hết vòng đời. Một vật liệu rẻ nhưng phải sửa nhiều lần có thể trở nên đắt. Ngược lại, vật liệu đắt hơn nhưng tuổi thọ cao chưa chắc luôn là lựa chọn tối ưu nếu vượt khả năng tài chính của dự án. Vì vậy, quyết định cần dựa trên tổng thể. Kinh tế trong kiến trúc không phải mua thứ rẻ nhất. Đó là dùng tiền đúng nơi để tạo giá trị phù hợp trong thời gian dài. 5. NGUỒN GỐC VÀ TRÁCH NHIỆM Mỗi vật liệu đều đến từ đâu đó. Đá được khai thác. Gỗ từng là cây. Kim loại cần năng lượng để sản xuất. Vật liệu nhân tạo cũng sử dụng tài nguyên và tạo ra tác động. Ý thức này làm thay đổi cách ta lựa chọn. Vật liệu địa phương phù hợp có thể giảm một phần vận chuyển. Vật liệu có nguồn gốc minh bạch và khả năng tái sử dụng có thể mang lại giá trị khác. Không có vật liệu hoàn toàn “vô tội”. Nhưng người thiết kế có thể lựa chọn có ý thức hơn. Đó là chiều sâu tinh thần của vật chất: hiểu rằng thứ ta cầm trong tay là một phần của Trái Đất được chuyển hóa thành công trình. 6. MẪU THẬT VÀ THỰC TẾ THI CÔNG Màn hình không thể truyền đầy đủ màu sắc, độ nhám, phản xạ và cảm giác chạm. Vì vậy, với những vật liệu quan trọng, mẫu thật và khu vực mẫu có giá trị lớn. Chúng giúp kiểm tra cách vật liệu gặp ánh sáng, cách các mối nối xuất hiện và tay nghề thi công cần đạt đến đâu. Một chi tiết đẹp trên bản vẽ có thể cần điều chỉnh khi gặp kích thước thực tế. Đây không phải thất bại của thiết kế. Đó là quá trình ý tưởng học cách sống trong thế giới vật chất. 7. NGHỆ THUẬT CỦA SỰ TIẾT CHẾ Quá nhiều vật liệu có thể làm không gian mất trật tự. Một bảng vật liệu được kiểm soát tốt thường tạo cảm giác thống nhất và giúp việc thi công, bảo trì dễ hơn. Sự phong phú không nhất thiết đến từ số lượng. Một vật liệu có thể thay đổi bằng ánh sáng, cách hoàn thiện, tỷ lệ và vị trí sử dụng. Người thiết kế trưởng thành không hỏi: “Tôi còn có thể thêm gì?” Họ thường hỏi: “Tôi có thể bỏ gì mà không làm mất giá trị?” 8. VẬT LIỆU VÀ KÝ ỨC Một bậc đá mòn theo bước chân, một tay vịn gỗ bóng lên sau nhiều năm, một bức tường mang dấu vết thời gian – vật liệu ghi lại đời sống. Công trình vì thế không phải vật thể bất động. Nó là nơi thời gian để lại dấu vết. Nếu biết lựa chọn và chăm sóc, những dấu vết ấy không làm kiến trúc nghèo đi. Chúng khiến công trình có câu chuyện. Và một ngày, vật liệu không còn chỉ là vật chất. Nó trở thành ký ức. THÔNG ĐIỆP CHƯƠNG Vật liệu là nơi tư tưởng kiến trúc chạm vào thế giới vật chất. Hãy chọn bằng hiểu biết về kỹ thuật, khí hậu, thi công, kinh tế và vòng đời; đồng thời nhìn thấy nguồn gốc và giá trị của tài nguyên phía sau mỗi bề mặt. Đừng hỏi vật liệu nào sang nhất. Hãy hỏi vật liệu nào đúng nhất. Khoa học giúp ta hiểu đặc tính. Nghệ thuật giúp ta phối hợp. Trách nhiệm giúp ta sử dụng vừa đủ. Một công trình có chiều sâu không cần phủ lên mình những vật liệu đắt giá nhất. Nó cần những vật liệu đúng, được đặt đúng chỗ và được phép già đi cùng con người.