CHƯƠNG 36. CHỦ TỊCH LÀ VUA

Quyền lực của người lãnh đạo nằm ở tầm nhìn, chiến lược, văn hóa và sự ổn định

1. Vị trí của người đứng đầu

Trong một tổ chức xây dựng, Chủ tịch không đơn thuần là người có chức vụ cao nhất, sở hữu nhiều cổ phần nhất hay có quyền đưa ra quyết định cuối cùng. Vai trò quan trọng hơn của Chủ tịch là giữ cho toàn bộ tổ chức đi đúng hướng, phát triển bền vững và không đánh mất bản sắc trong quá trình mở rộng.

Nếu doanh nghiệp là một vương quốc, Chủ tịch là người giữ vai trò của một vị vua. Vua không cần tự tay xây từng bức tường, đặt từng viên gạch hay kiểm tra từng bao xi măng. Vua phải biết vương quốc đang đi về đâu, nguồn lực được sử dụng như thế nào, những nguy cơ nào đang xuất hiện và bộ máy điều hành có còn vận hành đúng mục tiêu hay không.

Một doanh nghiệp có thể sở hữu hàng nghìn nhân viên, hàng trăm dự án và nhiều công ty thành viên. Nếu mọi quyết định đều phải chờ Chủ tịch, tổ chức sẽ trở nên chậm chạp và phụ thuộc vào một cá nhân. Ngược lại, nếu Chủ tịch buông lỏng vai trò định hướng, doanh nghiệp có thể phát triển nhanh trong ngắn hạn nhưng mất phương hướng trong dài hạn.

Vì vậy, nghệ thuật lãnh đạo của Chủ tịch nằm ở khả năng phân biệt rõ hai việc: điều gì phải do người đứng đầu quyết định và điều gì phải được giao cho hệ thống thực hiện.

2. Giữ tầm nhìn – Biết vương quốc sẽ đi về đâu

Tầm nhìn là câu trả lời cho câu hỏi: Doanh nghiệp muốn trở thành ai trong tương lai?

Trong ngành xây dựng, một doanh nghiệp có thể lựa chọn trở thành nhà thầu thi công, nhà phát triển bất động sản, đơn vị tổng thầu tích hợp, doanh nghiệp xây dựng công nghiệp hoặc một hệ sinh thái cung cấp giải pháp xuyên suốt vòng đời công trình.

Mỗi lựa chọn dẫn đến một con đường khác nhau về vốn, nhân sự, công nghệ, khách hàng và năng lực quản trị.

Chủ tịch phải nhìn xa hơn những hợp đồng đang có. Một dự án mang lại lợi nhuận cao chưa chắc phù hợp với chiến lược dài hạn. Một thị trường đang tăng trưởng chưa chắc là nơi doanh nghiệp nên đầu tư. Một cơ hội hấp dẫn chưa chắc đáng để đánh đổi uy tín, dòng tiền hoặc năng lực cốt lõi.

Tầm nhìn giúp doanh nghiệp biết điều gì cần theo đuổi, đồng thời biết điều gì cần từ chối.

Người đứng đầu không nhất thiết phải dự báo chính xác mọi biến động. Nhưng phải xây dựng được một hướng đi đủ rõ ràng để tổ chức có thể đưa ra những quyết định nhất quán ngay cả khi thị trường thay đổi.

3. Giữ chiến lược – Phân bổ nguồn lực đúng nơi

Nếu tầm nhìn xác định đích đến, chiến lược quyết định con đường đi đến đích.

Chủ tịch cần xác định doanh nghiệp sẽ cạnh tranh bằng điều gì: chất lượng, tiến độ, năng lực kỹ thuật, khả năng kiểm soát chi phí, công nghệ, quan hệ khách hàng hay năng lực triển khai những dự án phức tạp.

Chiến lược cũng là nghệ thuật lựa chọn. Nguồn vốn, nhân lực quản lý, thời gian và khả năng chịu rủi ro đều có giới hạn. Nếu doanh nghiệp đồng thời theo đuổi quá nhiều lĩnh vực, mở rộng quá nhanh hoặc đầu tư ngoài năng lực cốt lõi, bộ máy có thể phình to nhưng sức mạnh thực tế lại suy giảm.

Chủ tịch không cần quyết định từng phương án thi công. Nhưng phải quyết định những vấn đề có ảnh hưởng đến toàn bộ doanh nghiệp: thị trường nào được ưu tiên, lĩnh vực nào cần rút lui, mức rủi ro nào có thể chấp nhận, nguồn vốn được phân bổ ra sao và năng lực nào phải được xây dựng trước.

Một chiến lược tốt không chỉ thể hiện qua những gì doanh nghiệp thực hiện, mà còn qua những gì doanh nghiệp chủ động không thực hiện.

4. Giữ văn hóa – Tạo ra luật chơi chung

Quy trình có thể quy định cách làm việc. Công nghệ có thể nâng cao năng suất. Nhưng văn hóa quyết định cách con người hành xử khi không có ai giám sát.

Trong một doanh nghiệp xây dựng, văn hóa thể hiện qua những tình huống rất cụ thể: có báo cáo trung thực khi dự án vượt ngân sách hay không; có chấp nhận nghiệm thu khi chất lượng chưa đạt hay không; có che giấu sai sót để bảo vệ thành tích hay không; có giữ lời hứa với khách hàng và đối tác hay không.

Chủ tịch giữ vai trò bảo vệ những nguyên tắc cốt lõi này.

Nếu người đứng đầu tuyên bố coi trọng chất lượng nhưng chỉ khen thưởng người hoàn thành tiến độ bằng mọi giá, tổ chức sẽ hiểu rằng chất lượng không thực sự quan trọng. Nếu tuyên bố minh bạch nhưng dung túng cho những báo cáo thiếu trung thực, văn hóa thực tế sẽ khác hoàn toàn với khẩu hiệu.

Văn hóa không được hình thành từ những bài phát biểu, mà từ những quyết định được lặp lại qua thời gian.

Chủ tịch phải làm gương, lựa chọn đúng người lãnh đạo, xây dựng cơ chế khen thưởng phù hợp và kiên quyết xử lý những hành vi đi ngược lại các giá trị nền tảng.

5. Giữ sự ổn định – Làm điểm tựa khi tổ chức biến động

Sự ổn định không có nghĩa là đứng yên. Một doanh nghiệp muốn phát triển phải liên tục đổi mới, ứng dụng công nghệ, thay đổi mô hình kinh doanh và thích nghi với thị trường.

Điều cần ổn định là những nguyên tắc cốt lõi, định hướng dài hạn và niềm tin của tổ chức.

Trong những giai đoạn thị trường suy giảm, dòng tiền căng thẳng hoặc dự án gặp sự cố, nhân viên thường quan sát cách người đứng đầu phản ứng. Nếu Chủ tịch thay đổi chiến lược liên tục theo cảm xúc, can thiệp tùy tiện vào bộ máy hoặc đưa ra quyết định thiếu nhất quán, sự bất an sẽ lan rộng.

Ngược lại, một người đứng đầu bình tĩnh, minh bạch và có kỷ luật giúp tổ chức phân biệt giữa biến động nhất thời và những thay đổi thực sự mang tính cấu trúc.

Chủ tịch cần bảo vệ năng lực tài chính, duy trì đội ngũ lãnh đạo kế cận, xây dựng cơ chế quản trị rủi ro và chuẩn bị phương án cho những tình huống bất lợi.

Sự ổn định cao nhất là khi doanh nghiệp vẫn vận hành tốt ngay cả khi người đứng đầu không trực tiếp có mặt trong từng quyết định hằng ngày.

6. Không trực tiếp xử lý từng viên gạch

Một trong những cám dỗ lớn nhất của người sáng lập là tiếp tục làm những công việc mình từng làm giỏi nhất.

Người từng trưởng thành từ công trường có thể muốn trực tiếp kiểm tra từng hạng mục. Người am hiểu kỹ thuật có thể muốn duyệt từng giải pháp. Người giỏi kinh doanh có thể muốn tự mình thương lượng từng hợp đồng.

Những hành động đó đôi khi cần thiết trong tình huống đặc biệt. Nhưng nếu trở thành cách vận hành thường xuyên, Chủ tịch sẽ bị cuốn vào công việc của cấp dưới, còn những vấn đề chiến lược của toàn doanh nghiệp không được giải quyết đầy đủ.

Thay vì kiểm tra từng viên gạch, Chủ tịch cần xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, cơ chế nghiệm thu, quy trình kiểm soát và đội ngũ chịu trách nhiệm. Thay vì tự giải quyết mọi xung đột, cần thiết lập thẩm quyền rõ ràng và cơ chế xử lý minh bạch. Thay vì phê duyệt mọi khoản chi nhỏ, cần xác định ngân sách, hạn mức và ngưỡng quyết định phù hợp.

Khi hệ thống hoạt động tốt, Chủ tịch không cần kiểm soát mọi hành động. Chủ tịch kiểm soát chất lượng của hệ thống thông qua các chỉ số, báo cáo, kiểm toán và những cuộc đối thoại trực tiếp với đội ngũ điều hành.

Tuy nhiên, không can thiệp vào từng viên gạch không đồng nghĩa với việc xa rời thực tế. Người đứng đầu vẫn phải đi công trường, lắng nghe người lao động, gặp khách hàng và kiểm tra những vấn đề trọng yếu. Khác biệt nằm ở mục đích: đi để hiểu hệ thống, không phải để thay thế hệ thống.

7. Quyền lực lớn nhất là xây dựng một tổ chức không phụ thuộc vào mình

Một Chủ tịch giỏi có thể cứu một dự án khó. Nhưng một Chủ tịch xuất sắc phải xây dựng được tổ chức có khả năng tự giải quyết những dự án khó.

Giá trị của người đứng đầu không được đo bằng số quyết định cá nhân đã đưa ra mỗi ngày, mà bằng chất lượng của những quyết định được đưa ra trên toàn hệ thống.

Khi tầm nhìn rõ ràng, chiến lược nhất quán, văn hóa vững chắc và bộ máy điều hành đủ năng lực, doanh nghiệp có thể phát triển vượt khỏi giới hạn của người sáng lập.

Chủ tịch là người giữ phương hướng, không phải người làm thay tất cả. Giữ chiến lược, không phải kiểm soát từng thao tác. Giữ văn hóa, không phải ra lệnh trong mọi tình huống. Giữ sự ổn định, không phải ngăn cản mọi thay đổi.

Người đứng đầu thực sự mạnh không phải là người mà mọi việc đều phải chờ mình, mà là người đã xây dựng được một hệ thống đủ tốt để mọi người cùng hướng về một mục tiêu, hành động theo những nguyên tắc chung và tiếp tục phát triển ngay cả khi mình không có mặt.

Đó là lúc quyền lực cá nhân được chuyển hóa thành năng lực tổ chức, và doanh nghiệp có thể trở thành một cơ nghiệp bền vững qua nhiều thế hệ.