HNI 08-08

CHƯƠNG 10: NHỮNG CUỘC TRANH LUẬN KINH ĐIỂN

 

1. Vì sao triết học luôn gắn với tranh luận?

 

Lịch sử triết học không phải là một chuỗi những kết luận đã được xác lập một lần và bất biến. Đó là lịch sử của những câu hỏi, những lập trường đối lập, những phản biện và những nỗ lực không ngừng nhằm tìm kiếm lời giải thích hợp lý hơn về thế giới và con người.

 

Ngay từ khi triết học xuất hiện, con người đã phải đối diện với những vấn đề tưởng như đơn giản nhưng lại có chiều sâu đặc biệt: Thế giới có bản chất là gì? Vật chất hay tinh thần là cái có trước? Con người có thể nhận thức hiện thực đến đâu? Tự nhiên vận động theo quy luật khách quan hay phụ thuộc vào một nguyên lý tinh thần? Con người có tự do hay mọi hành động đều bị quy định bởi những nguyên nhân trước đó?

 

Những câu hỏi ấy không chỉ tạo ra các trường phái khác nhau mà còn hình thành những cuộc tranh luận kéo dài hàng thế kỷ. Giá trị của các cuộc tranh luận kinh điển không nằm ở việc một bên luôn đúng và bên kia luôn sai. Quan trọng hơn, thông qua tranh luận, các khái niệm được làm rõ, các lập luận được kiểm nghiệm và giới hạn của mỗi quan điểm được nhận diện.

 

Triết học vì thế phát triển không chỉ bằng việc đưa ra câu trả lời, mà còn bằng khả năng đặt lại câu hỏi.

 

2. Tranh luận giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm

 

Đây là một trong những cuộc tranh luận cơ bản và lâu dài nhất của lịch sử triết học.

 

Chủ nghĩa duy vật cho rằng vật chất là cái có trước, tồn tại khách quan và không phụ thuộc vào ý thức. Ý thức được giải thích trên cơ sở những điều kiện vật chất, đặc biệt là hoạt động của bộ não người, lao động và đời sống xã hội.

 

Ngược lại, chủ nghĩa duy tâm đặt tinh thần, ý thức, ý niệm hoặc một nguyên lý tinh thần nào đó vào vị trí nền tảng của thực tại. Tuy nhiên, chủ nghĩa duy tâm không phải một hệ thống duy nhất. Có những dạng duy tâm khách quan, tiêu biểu như triết học của Plato hay Hegel, và những dạng duy tâm chủ quan nhấn mạnh vai trò của chủ thể nhận thức.

 

Cuộc tranh luận này thực chất xoay quanh câu hỏi: Cái gì là cơ sở cuối cùng của sự tồn tại?

 

Chủ nghĩa duy vật có ưu thế trong việc khẳng định tính khách quan của thế giới và vai trò của những điều kiện vật chất. Trong khi đó, các truyền thống duy tâm đã đặt ra những vấn đề quan trọng về vai trò của tư duy, cấu trúc của ý thức, giá trị, tinh thần và hoạt động chủ thể.

 

Trong triết học hiện đại, cuộc tranh luận không còn đơn giản là sự lựa chọn giữa “vật chất” và “ý thức” theo nghĩa sơ giản. Nhiều vấn đề mới của khoa học thần kinh, vật lý học, khoa học nhận thức và triết học tâm trí tiếp tục làm sâu sắc câu hỏi về mối quan hệ giữa thế giới vật chất và đời sống tinh thần.

 

3. Tranh luận giữa khả tri và bất khả tri

 

Một cuộc tranh luận kinh điển khác liên quan đến khả năng nhận thức của con người.

 

Chủ nghĩa khả tri khẳng định rằng con người về nguyên tắc có khả năng nhận thức thế giới. Nhận thức có thể chưa đầy đủ, có thể chứa sai lầm và cần được điều chỉnh, nhưng thông qua thực tiễn, quan sát, lý luận và phương pháp khoa học, con người có thể từng bước khám phá bản chất của sự vật.

 

Trong khi đó, chủ nghĩa bất khả tri nghi ngờ hoặc phủ nhận khả năng con người đạt tới tri thức chắc chắn về bản chất cuối cùng của hiện thực. Một số dạng bất khả tri không phủ nhận mọi tri thức, mà chỉ cho rằng có những giới hạn căn bản đối với nhận thức của con người.

 

Điểm quan trọng là không nên đồng nhất bất khả tri với hoài nghi tuyệt đối. Hoài nghi có thể là một phương pháp kiểm tra tri thức; bất khả tri là một lập trường về giới hạn của khả năng nhận thức.

 

Cuộc tranh luận này có ý nghĩa lớn đối với khoa học. Khoa học không đòi hỏi con người phải biết tất cả ngay lập tức. Trái lại, khoa học thừa nhận tính có thể sai của tri thức và xây dựng cơ chế kiểm chứng, phản biện, sửa chữa.

 

Do đó, thừa nhận giới hạn nhận thức không nhất thiết dẫn tới phủ nhận khả năng nhận thức. Một thái độ khoa học đúng đắn là vừa tin vào khả năng khám phá của con người, vừa ý thức sâu sắc về tính tạm thời và khả năng sai lầm của tri thức.

 

4. Tranh luận giữa kinh nghiệm và lý tính

 

Trong lịch sử triết học cận đại, một vấn đề nổi bật là nguồn gốc của tri thức: tri thức chủ yếu bắt nguồn từ kinh nghiệm hay từ lý tính?

 

Các nhà kinh nghiệm luận như John Locke, George Berkeley và David Hume nhấn mạnh vai trò của kinh nghiệm cảm giác trong quá trình hình thành tri thức. Theo hướng tiếp cận này, những gì con người biết về thế giới gắn chặt với những gì con người quan sát, trải nghiệm và kiểm chứng.

 

Trong khi đó, các nhà duy lý như René Descartes, Baruch Spinoza và Gottfried Wilhelm Leibniz nhấn mạnh vai trò của lý tính. Họ cho rằng có những nguyên lý và cấu trúc của tư duy không thể đơn thuần giải thích bằng kinh nghiệm cảm giác.

 

Cuộc tranh luận này cho thấy tri thức của con người không thể được hiểu một cách đơn giản. Kinh nghiệm cung cấp dữ liệu về thế giới, nhưng dữ liệu cần được tổ chức, phân tích và khái quát bằng tư duy. Ngược lại, lý tính nếu tách khỏi thực tiễn và kinh nghiệm có thể rơi vào suy diễn thuần túy.

 

Immanuel Kant đã tạo ra một bước ngoặt quan trọng khi tìm cách vượt qua sự đối lập cứng nhắc giữa hai khuynh hướng. Ông cho rằng nhận thức đòi hỏi cả yếu tố đến từ kinh nghiệm và những hình thức, cấu trúc của chủ thể nhận thức. Từ đó, vấn đề nhận thức được chuyển sang một cấp độ tinh tế hơn: không chỉ hỏi con người biết gì, mà còn hỏi điều kiện nào khiến tri thức có thể hình thành.

 

5. Tranh luận về tự do và tất định

 

Một trong những vấn đề có ý nghĩa sâu sắc nhất đối với con người là câu hỏi về tự do.

 

Nếu mọi sự kiện đều có nguyên nhân và tuân theo những quy luật nhất định, liệu con người có thực sự tự do hay không?

 

Quan điểm tất định nhấn mạnh rằng hành động của con người cũng nằm trong mạng lưới những nguyên nhân khách quan và chủ quan. Hoàn cảnh xã hội, giáo dục, di truyền, môi trường, kinh nghiệm và trạng thái tâm lý đều có thể tác động đến quyết định của một cá nhân.

 

Ngược lại, quan niệm về tự do nhấn mạnh khả năng lựa chọn, tự quyết và chịu trách nhiệm của con người.

 

Hai quan điểm này không nhất thiết phải được hiểu như hai cực hoàn toàn loại trừ nhau. Trong nhiều cách tiếp cận hiện đại, tự do không đồng nghĩa với hành động không có nguyên nhân. Một hành động có thể có nguyên nhân nhưng vẫn được xem là tự do nếu nó xuất phát từ sự cân nhắc, mục đích và năng lực lựa chọn của chủ thể thay vì bị cưỡng ép hoàn toàn từ bên ngoài.

 

Vấn đề tự do vì thế không chỉ là vấn đề siêu hình học mà còn liên quan trực tiếp đến đạo đức, pháp luật và trách nhiệm xã hội.

 

6. Tranh luận giữa duy lý và biện chứng

 

Lịch sử triết học cũng chứng kiến sự khác biệt giữa cách nhìn sự vật như những thực thể tương đối ổn định và cách nhìn chúng trong quá trình vận động, biến đổi và quan hệ lẫn nhau.

 

Phương pháp tư duy siêu hình, theo nghĩa lịch sử của thuật ngữ, thường có xu hướng xem xét sự vật trong trạng thái tương đối cô lập và ít chú ý đến quá trình phát triển. Trong khi đó, tư duy biện chứng nhấn mạnh sự liên hệ, vận động, mâu thuẫn và chuyển hóa.

 

Trong triết học Hegel, phép biện chứng được phát triển thành một hệ thống nhằm giải thích sự vận động của khái niệm và hiện thực. Marx và Engels tiếp thu, cải biến phép biện chứng Hegel trên lập trường duy vật, nhấn mạnh rằng các quá trình tự nhiên, xã hội và tư duy đều cần được nghiên cứu trong sự vận động và quan hệ cụ thể.

 

Giá trị của tư duy biện chứng nằm ở khả năng giúp con người tránh nhìn hiện thực như một tập hợp những sự vật bất biến. Một hiện tượng xã hội có thể vừa chứa đựng những yếu tố ổn định vừa chứa đựng những xu hướng biến đổi. Một sự vật có thể chỉ được hiểu đầy đủ khi đặt trong hệ thống quan hệ và quá trình phát triển của nó.

 

7. Tranh luận giữa cá nhân và cộng đồng

 

Triết học chính trị và đạo đức đặt ra một câu hỏi khác: Con người nên được hiểu trước hết như một cá nhân tự do hay như một thành viên của cộng đồng?

 

Các truyền thống đề cao cá nhân nhấn mạnh quyền tự do, phẩm giá, quyền lựa chọn và trách nhiệm của mỗi con người. Trong khi đó, những quan điểm nhấn mạnh cộng đồng cho rằng cá nhân không thể tồn tại tách biệt khỏi các quan hệ xã hội, truyền thống, thể chế và những giá trị chung.

 

Nếu tuyệt đối hóa cá nhân, xã hội có nguy cơ rơi vào chủ nghĩa cá nhân cực đoan. Nếu tuyệt đối hóa cộng đồng, quyền tự do và phẩm giá cá nhân có thể bị xem nhẹ.

 

Vì vậy, một vấn đề quan trọng của tư tưởng hiện đại là tìm kiếm sự cân bằng giữa quyền cá nhân và lợi ích cộng đồng. Con người vừa là một chủ thể độc lập, vừa là một tồn tại xã hội. Tự do cá nhân chỉ có ý nghĩa bền vững trong một trật tự xã hội tôn trọng quyền của người khác và trách nhiệm chung.

 

8. Giá trị của những cuộc tranh luận kinh điển

 

Nhìn lại lịch sử, không phải cuộc tranh luận nào cũng có một “người chiến thắng” tuyệt đối. Nhiều vấn đề vẫn tiếp tục được thảo luận bởi mỗi thời đại lại cung cấp những dữ liệu, phương pháp và cách đặt vấn đề mới.

 

Chính điều đó làm nên sức sống của triết học.

 

Những cuộc tranh luận kinh điển giúp con người nhận ra rằng một kết luận chỉ thực sự có giá trị khi nó đứng vững trước phản biện. Chúng cũng rèn luyện năng lực phân biệt giữa niềm tin và lập luận, giữa ý kiến cá nhân và bằng chứng, giữa giả định và kết luận.

 

Quan trọng hơn, tranh luận triết học không nhằm biến tư duy thành cuộc đấu giữa những người phải thắng hoặc thua. Mục đích sâu xa của nó là làm cho nhận thức trở nên rõ ràng hơn.

 

9. Từ tranh luận đến tư duy minh triết

 

Triết học trưởng thành khi con người không còn chỉ hỏi: “Ai đúng?”, mà bắt đầu hỏi: “Vì sao quan điểm đó đúng?”, “Nó dựa trên tiền đề nào?”, “Giới hạn của nó ở đâu?” và “Có cách nhìn nào toàn diện hơn không?”

 

Đó chính là tinh thần của tư duy minh triết.

 

Những cuộc tranh luận về vật chất và ý thức, khả tri và bất khả tri, kinh nghiệm và lý tính, tự do và tất định, cá nhân và cộng đồng cho thấy tư duy của con người luôn vận động giữa những cực đối lập. Nhưng sự đối lập không nhất thiết dẫn tới phủ định tuyệt đối. Trong nhiều trường hợp, nó mở ra khả năng nhận thức sâu hơn về một thực tại phức tạp.

 

Triết học vì vậy không chỉ là lịch sử của những học thuyết. Đó còn là lịch sử của năng lực con người biết nghi vấn, biết phản biện, biết sửa chữa chính mình và biết tìm kiếm chân lý vượt lên trên những định kiến có sẵn.

 

Những cuộc tranh luận kinh điển vẫn còn giá trị bởi các câu hỏi mà chúng đặt ra chưa bao giờ hoàn toàn cũ. Mỗi thế hệ lại phải trả lời chúng bằng kinh nghiệm của chính mình, bằng tri thức của thời đại mình và bằng trách nhiệm đối với tương lai.

 

Và có lẽ, ý nghĩa sâu xa nhất của triết học không phải là đưa con người đến một câu trả lời cuối cùng, mà là giúp con người học được cách đặt câu hỏi đúng, suy nghĩ có căn cứ và sống có ý thức trước thế giới mà mình đang tồn tại.