HNI 16-8

CHƯƠNG 12. GIA ĐÌNH

Gia đình hình thành những niềm tin đầu tiên của mỗi con người như thế nào?

Gia đình là môi trường đầu tiên con người bước vào khi bắt đầu cuộc đời. Trước khi biết thế giới rộng lớn ngoài kia là gì, một đứa trẻ đã biết đến vòng tay của cha mẹ, giọng nói của người thân, căn nhà mình sống và những quy tắc được hình thành mỗi ngày.

Gia đình không chỉ nuôi con người lớn lên về thể chất. Gia đình còn góp phần hình thành cách một người nhìn nhận bản thân, người khác và thế giới.

Những điều tưởng như rất nhỏ trong tuổi thơ có thể trở thành những niềm tin sâu sắc theo con người trong nhiều năm.

Một đứa trẻ được yêu thương có thể học được rằng: “Tôi có giá trị.”

Một đứa trẻ thường xuyên bị phủ nhận có thể hình thành niềm tin: “Tôi không đủ tốt.”

Một đứa trẻ được lắng nghe có thể học cách lắng nghe người khác.

Một đứa trẻ lớn lên trong xung đột có thể hình thành cách nhìn rằng các mối quan hệ luôn gắn với tranh cãi và tổn thương.

Đó chính là sức mạnh đặc biệt của gia đình.

1. Gia đình là trường học đầu tiên

Trước khi đến trường, trẻ em đã học rất nhiều điều từ gia đình.

Trẻ học cách nói chuyện, cách ứng xử, cách thể hiện cảm xúc, cách giải quyết mâu thuẫn và cách nhìn nhận người khác.

Không phải tất cả những bài học ấy đều được dạy bằng lời.

Phần lớn được truyền qua quan sát và trải nghiệm.

Cha mẹ nói với con rằng phải trung thực, nhưng nếu con thường xuyên chứng kiến người lớn nói dối, trẻ sẽ học từ hành vi nhiều hơn lời nói.

Cha mẹ dạy con phải tôn trọng người khác, nhưng nếu trong gia đình thường xuyên có sự xúc phạm, trẻ sẽ nhận được một thông điệp khác.

Vì vậy, trẻ em không chỉ nghe những gì người lớn nói.

Trẻ em học cách sống bằng cách nhìn người lớn sống.

2. Niềm tin đầu tiên về chính mình

Một trong những điều quan trọng nhất gia đình hình thành là cách một người nhìn nhận giá trị bản thân.

Khi trẻ được yêu thương, khích lệ và tôn trọng, trẻ dễ hình thành cảm giác an toàn.

Trẻ có thể tin rằng mình được phép mắc lỗi, được phép học hỏi và có quyền bày tỏ suy nghĩ.

Ngược lại, nếu một đứa trẻ liên tục bị so sánh, chê bai hoặc phủ nhận, trẻ có thể hình thành cảm giác rằng mình không đủ tốt.

Niềm tin ấy có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành.

Một người luôn cảm thấy mình kém cỏi có thể ngại thử thách.

Một người luôn sợ bị phán xét có thể không dám thể hiện bản thân.

Một người luôn cần được công nhận có thể dành cả đời để chứng minh giá trị của mình.

Vì vậy, cách cha mẹ nhìn con có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cách con nhìn chính mình.

3. Gia đình dạy con thế nào là tình yêu

Đứa trẻ học về tình yêu đầu tiên từ cách những người thân đối xử với nhau.

Nếu cha mẹ biết tôn trọng, lắng nghe và hỗ trợ nhau, trẻ có thể hình thành niềm tin rằng tình yêu đi cùng sự an toàn và tôn trọng.

 

Nếu tình yêu luôn đi kèm kiểm soát, la mắng, đe dọa hoặc lạnh nhạt, trẻ có thể hiểu sai rằng đó là một phần bình thường của tình yêu.

 

Sau này, những niềm tin ấy có thể ảnh hưởng đến cách người đó lựa chọn bạn đời và xây dựng các mối quan hệ.

 

Một người từng được yêu thương lành mạnh thường có khả năng nhận biết những mối quan hệ lành mạnh tốt hơn.

 

Một người từng lớn lên trong môi trường bất ổn có thể vô thức lặp lại những mô hình quen thuộc, ngay cả khi chúng không tốt cho mình.

 

Đây là lý do hiểu về gia đình cũng là một cách hiểu về chính mình.

 

4. Gia đình hình thành quan niệm về tiền bạc

 

Trẻ em cũng học cách nhìn tiền từ gia đình.

 

Có gia đình xem tiền là công cụ để tạo ra cuộc sống tốt đẹp.

 

Có gia đình coi tiền là nguồn gốc của mọi xung đột.

 

Có gia đình dạy con tiết kiệm và sử dụng tiền có trách nhiệm.

 

Có gia đình lại dùng tiền để thể hiện địa vị.

 

Những trải nghiệm ấy có thể tạo ra những niềm tin khác nhau.

 

Một người có thể lớn lên với suy nghĩ: “Tiền rất khó kiếm.”

 

Người khác lại tin: “Tiền là công cụ để tạo giá trị.”

 

Có người sợ đầu tư vì từng chứng kiến gia đình mất tiền.

 

Có người quá coi trọng tiền vì từng trải qua thiếu thốn.

 

Không có một niềm tin tài chính nào tự nhiên xuất hiện. Phần lớn được hình thành từ những trải nghiệm đầu đời và môi trường sống.

 

5. Gia đình hình thành cách con người đối diện với thất bại

 

Không có đứa trẻ nào trưởng thành mà không mắc lỗi.

 

Điều quan trọng là người lớn phản ứng thế nào trước lỗi lầm ấy.

 

Nếu mỗi lần trẻ thất bại đều bị mắng rằng “Con không làm được đâu”, trẻ có thể dần sợ thử.

Nếu cha mẹ nói: “Con sai rồi, nhưng chúng ta cùng tìm cách sửa”, trẻ học được rằng thất bại là một phần của quá trình trưởng thành.

 

Một gia đình lành mạnh không bảo vệ con khỏi mọi thất bại.

 

Gia đình giúp con có đủ năng lực để đứng dậy sau thất bại.

 

Đó là một món quà lớn hơn việc cha mẹ làm mọi thứ thay con.

 

6. Gia đình và cách quản trị cảm xúc

 

Trẻ em chưa có khả năng tự điều chỉnh cảm xúc như người trưởng thành. Trẻ học điều đó thông qua môi trường.

 

Nếu người lớn biết bình tĩnh khi xảy ra mâu thuẫn, trẻ có cơ hội học cách kiểm soát cảm xúc.

 

Nếu người lớn thường xuyên la hét, đập phá hoặc dùng im lặng để trừng phạt, trẻ có thể coi đó là cách giải quyết xung đột bình thường.

 

Bởi vậy, giáo dục cảm xúc không bắt đầu bằng những bài học lý thuyết.

 

Nó bắt đầu từ cách người lớn phản ứng trong những tình huống đời thường.

 

Một người cha biết xin lỗi con đang dạy con về trách nhiệm.

 

Một người mẹ biết nói “Mẹ đang tức giận, mẹ cần bình tĩnh trước khi nói chuyện” đang dạy con về quản trị cảm xúc.

 

Những hành động nhỏ ấy có thể trở thành bài học lớn.

 

7. Gia đình và giá trị đạo đức

 

Trung thực, trách nhiệm, lòng biết ơn, sự tử tế, lòng nhân ái và tinh thần chia sẻ thường được hình thành từ những năm đầu đời.

 

Nhưng đạo đức không chỉ được truyền bằng những lời dạy.

 

Nó được xây dựng bằng những lựa chọn hằng ngày.

 

Khi cha mẹ giữ lời hứa, trẻ học được giá trị của chữ tín.

 

Khi cha mẹ giúp đỡ người khó khăn, trẻ học được lòng trắc ẩn.

 

Khi cha mẹ thừa nhận lỗi của mình, trẻ học được sự trung thực.

 

Khi gia đình biết quan tâm đến ông bà, trẻ hiểu thế nào là lòng biết ơn và trách nhiệm với thế hệ trước.

 

Gia đình chính là nơi những giá trị trừu tượng trở thành hành vi cụ thể.

 

8. Gia đình không phải lúc nào cũng hoàn hảo

 

Không có gia đình nào hoàn toàn không có mâu thuẫn.

 

Cha mẹ có thể mắc sai lầm.

 

Con cái có thể bất đồng với cha mẹ.

 

Các thành viên có thể có những nhu cầu và quan điểm khác nhau.

 

Một gia đình tốt không phải là gia đình không bao giờ tranh cãi.

 

Đó là gia đình biết cách giải quyết tranh cãi mà không phá hủy tình yêu và sự tôn trọng.

 

Trẻ không cần cha mẹ hoàn hảo.

 

Trẻ cần những người lớn biết nhận lỗi, biết sửa sai và biết chịu trách nhiệm.

Một lời xin lỗi đúng lúc đôi khi có giá trị giáo dục hơn hàng trăm lời dạy bảo.

 

9. Những niềm tin có thể được thay đổi

 

Gia đình có ảnh hưởng rất lớn nhưng không quyết định hoàn toàn số phận một con người.

 

Một người trưởng thành vẫn có khả năng nhìn lại những niềm tin mình đã hình thành từ quá khứ.

 

Có những niềm tin từng giúp ta tồn tại khi còn nhỏ nhưng không còn phù hợp khi trưởng thành.

 

Một đứa trẻ từng bị từ chối có thể lớn lên và học cách yêu thương bản thân.

 

Một người từng sợ thất bại có thể học cách chấp nhận sai lầm.

 

Một người từng lớn lên trong thiếu thốn có thể xây dựng một mối quan hệ lành mạnh với tiền bạc.

 

Con người không phải tù nhân tuyệt đối của quá khứ.

 

Hiểu được nguồn gốc của một niềm tin là bước đầu tiên để quyết định có tiếp tục giữ nó hay không.

 

10. Cha mẹ không chỉ nuôi con, mà đang tạo ra thế hệ tương lai

 

Mỗi gia đình đang góp phần hình thành một con người.

 

Đứa trẻ hôm nay sẽ trở thành người cha, người mẹ, người lãnh đạo, người thầy, người doanh nhân, người công dân của ngày mai.

 

Những gì gia đình truyền cho trẻ sẽ không dừng lại ở một thế hệ.

 

Một đứa trẻ được giáo dục bằng sự tôn trọng có thể mang sự tôn trọng ấy đến gia đình tương lai.

 

Một đứa trẻ được dạy cách hợp tác có thể trở thành người biết xây dựng cộng đồng.

 

Một đứa trẻ được dạy trách nhiệm có thể trở thành người có trách nhiệm với xã hội.

 

Vì vậy, đầu tư vào gia đình cũng chính là đầu tư vào tương lai của xã hội.

 

11. Gia đình cần thay đổi cùng thời đại

 

Trong quá khứ, gia đình thường tập trung vào việc bảo đảm ăn, mặc, ở và giáo dục cơ bản.

 

Ngày nay, thế giới thay đổi nhanh hơn. Trẻ em tiếp xúc với internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo và vô số nguồn thông tin từ rất sớm.

 

Gia đình không còn là nơi duy nhất trẻ học kiến thức.

 

Nhưng gia đình vẫn có một vai trò mà công nghệ khó thay thế: hình thành nền tảng giá trị và nhân cách.

 

Cha mẹ không thể kiểm soát tất cả những gì con nhìn thấy trên internet.

 

Nhưng có thể giúp con biết cách phân biệt đúng sai, biết kiểm chứng thông tin, biết chịu trách nhiệm và biết bảo vệ bản thân.

 

Gia đình trong thời đại mới không chỉ cần nuôi dưỡng con người biết làm việc.

 

Gia đình cần nuôi dưỡng con người biết suy nghĩ, biết lựa chọn và biết sống có trách nhiệm.

12. Gia đình là nơi con người học cách thuộc về

 

Sâu xa nhất, gia đình cho con người cảm giác rằng mình thuộc về một nơi nào đó.

 

Có thể cuộc đời ngoài kia nhiều biến động.

 

Có thể một người thất bại.

 

Có thể họ mất việc, mất tiền hoặc gặp những ngày rất khó khăn.

 

Nhưng nếu phía sau vẫn có những người sẵn sàng lắng nghe và đồng hành, con người sẽ có thêm sức mạnh để đứng dậy.

 

Đó là giá trị lớn lao của gia đình.

 

Gia đình không nhất thiết phải giàu có.

 

Không cần phải hoàn hảo.

 

Điều quan trọng là các thành viên biết yêu thương, tôn trọng, trách nhiệm và cùng nhau trưởng thành.

 

Bởi gia đình không chỉ là nơi con người được sinh ra.

 

Đó là nơi những niềm tin đầu tiên được hình thành.

 

Là nơi con người học cách yêu thương, tin tưởng, chia sẻ, đối diện với thất bại và nhìn nhận giá trị của chính mình.

 

Và khi bước ra xã hội, mỗi người phần nào mang theo “mô hình gia đình” đã được hình thành trong những năm tháng đầu đời.

 

Hiểu điều đó giúp chúng ta nhìn lại chính mình với nhiều sự cảm thông hơn, đồng thời nhắc nhở mỗi người đang làm cha, làm mẹ rằng:

Mỗi lời nói, mỗi hành động và mỗi cách chúng ta đối xử với con hôm nay có thể trở thành một phần tiếng nói bên trong của con suốt cuộc đời.