HNI 17-8

CHƯƠNG 17. QUYỀN LỰC

 

Tại sao con người muốn kiểm soát người khác?

 

Quyền lực là một trong những động lực sâu sắc của con người. Nó xuất hiện trong gia đình, trường học, doanh nghiệp, cộng đồng và cả những mối quan hệ rất nhỏ trong đời sống hằng ngày. Quyền lực không chỉ nằm trong tay người có chức vụ. Một người cha có quyền lực với con cái. Một người lãnh đạo có quyền lực với tổ chức. Một người có tiền có thể tạo ảnh hưởng lên người khác. Thậm chí, trong một mối quan hệ cá nhân, người nắm được thông tin, cảm xúc hoặc nguồn lực quan trọng cũng có thể có quyền lực.

 

Nhưng tại sao con người muốn kiểm soát người khác?

 

Câu trả lời không đơn giản là vì tham vọng. Đằng sau nhu cầu kiểm soát thường có nhiều động lực: mong muốn an toàn, nhu cầu được công nhận, lợi ích cá nhân, nỗi sợ mất mát và khát vọng khẳng định giá trị của bản thân.

 

1. Quyền lực bắt đầu từ nhu cầu kiểm soát

 

Con người luôn muốn cuộc sống diễn ra theo hướng mà mình mong muốn.

 

Ta muốn gia đình ổn định.

 

Muốn công việc thuận lợi.

 

Muốn con cái nghe lời.

 

Muốn nhân viên làm việc đúng yêu cầu.

 

Muốn đối tác giữ cam kết.

 

Muốn người khác tôn trọng mình.

 

Khi có khả năng tác động đến hành vi của người khác, con người cảm thấy mình kiểm soát được hoàn cảnh.

 

Vì vậy, quyền lực ban đầu không nhất thiết là điều xấu.

 

Một người cha dùng quyền lực để bảo vệ con.

 

Một người lãnh đạo dùng quyền lực để tổ chức công việc.

 

Một nhà nước dùng quyền lực để duy trì trật tự xã hội.

 

Vấn đề xuất hiện khi quyền lực không còn phục vụ mục tiêu chung mà trở thành công cụ để thỏa mãn cái tôi.

 

2. Quyền lực tạo cảm giác an toàn

 

Một trong những lý do sâu xa khiến con người muốn có quyền lực là nỗi sợ mất kiểm soát.

 

Khi không thể kiểm soát hoàn cảnh, con người cảm thấy bất an.

 

Người có quyền lực có thể ra quyết định, phân bổ nguồn lực và tác động đến người khác. Điều đó tạo cho họ cảm giác an toàn hơn.

 

Một người càng sợ mất mát, đôi khi càng muốn kiểm soát nhiều hơn.

 

Họ muốn biết người khác đang làm gì.

 

Muốn biết ai đang đứng về phía mình.

 

Muốn kiểm soát tiền bạc.

 

Muốn kiểm soát thông tin.

 

Muốn kiểm soát các mối quan hệ.

 

Nhưng nghịch lý là: càng muốn kiểm soát tất cả, con người càng dễ sống trong lo lắng.

 

Bởi cuộc đời vốn không thể được kiểm soát hoàn toàn.

 

3. Quyền lực và cái tôi

 

Con người có nhu cầu được công nhận.

 

Một chức vụ cao, một tài sản lớn, một doanh nghiệp thành công hoặc khả năng khiến người khác nghe theo có thể trở thành bằng chứng để một người cảm thấy mình có giá trị.

 

Khi đó, quyền lực không còn chỉ là công cụ.

 

Nó trở thành một phần của bản sắc:

 

“Tôi là người có quyền.”

 

“Tôi là người quyết định.”

 

“Tôi phải được nghe theo.”

 

Nếu quyền lực trở thành nền tảng của cái tôi, con người sẽ rất khó chấp nhận việc bị phản đối.

 

Một lời góp ý có thể bị hiểu thành xúc phạm.

 

Một ý kiến khác biệt có thể bị xem là chống đối.

 

Một người rời khỏi tổ chức có thể bị coi là phản bội.

 

Đó là lúc quyền lực bắt đầu làm biến dạng cách con người nhìn thế giới.

 

4. Quyền lực và lợi ích

 

Quyền lực thường gắn liền với nguồn lực.

 

Người có quyền quyết định có thể phân bổ tiền bạc, cơ hội, vị trí, thông tin hoặc những lợi ích khác.

 

Vì vậy, quyền lực tạo ra khả năng bảo vệ lợi ích của mình và những người mình lựa chọn.

 

Trong kinh doanh, quyền lực có thể giúp một người quyết định chiến lược.

 

Trong tổ chức, quyền lực giúp phân bổ nguồn lực.

 

Trong gia đình, quyền lực có thể ảnh hưởng đến những quyết định quan trọng.

 

Nhưng nếu quyền lực chỉ được sử dụng để phục vụ lợi ích cá nhân, nó dễ dẫn đến bất công.

 

Một hệ thống lành mạnh không loại bỏ quyền lực.

 

Nó đặt quyền lực trong những giới hạn rõ ràng.

 

5. Quyền lực không chỉ đến từ chức vụ

 

Nhiều người nghĩ rằng quyền lực thuộc về người đứng đầu.

 

Thực tế, quyền lực có nhiều dạng.

 

Có quyền lực từ chức vụ.

 

Có quyền lực từ tiền bạc.

 

Có quyền lực từ kiến thức.

 

Có quyền lực từ thông tin.

 

Có quyền lực từ các mối quan hệ.

 

Có quyền lực từ khả năng tạo ảnh hưởng.

 

Có quyền lực từ uy tín.

 

Một người không có chức vụ nhưng sở hữu kiến thức mà cả tổ chức cần vẫn có thể có ảnh hưởng rất lớn.

 

Một người không giàu nhưng có uy tín cao trong cộng đồng cũng có thể tác động đến quyết định của nhiều người.

 

Vì vậy, muốn hiểu quyền lực, cần nhìn vào khả năng tạo ảnh hưởng, chứ không chỉ nhìn vào danh chức.

 

6. Quyền lực và trách nhiệm

 

Quyền lực càng lớn thì trách nhiệm càng lớn.

 

Một quyết định của người bình thường có thể chỉ ảnh hưởng đến chính họ.

 

Một quyết định của người lãnh đạo có thể ảnh hưởng đến hàng trăm, hàng nghìn người.

 

Vì vậy, người có quyền lực cần có khả năng tự kiểm soát.

 

Một người không kiểm soát được cảm xúc nhưng có quyền lực lớn có thể tạo ra hậu quả lớn.

 

Một người tham lam nhưng nắm giữ nguồn lực lớn có thể gây thiệt hại cho nhiều người.

 

Một người có cái tôi quá lớn nhưng có quyền quyết định có thể biến tổ chức thành nơi phục vụ cá nhân.

 

Bởi vậy, phẩm chất quan trọng nhất của người có quyền lực không chỉ là khả năng điều khiển người khác, mà là khả năng điều khiển chính mình.

 

7. Khi quyền lực biến thành sự kiểm soát

 

Kiểm soát và lãnh đạo không giống nhau.

 

Lãnh đạo tạo ra định hướng.

 

Kiểm soát quá mức tạo ra sự sợ hãi.

 

Một người lãnh đạo tốt có thể nói:

 

“Đây là mục tiêu. Hãy cùng nhau tìm cách đạt được.”

 

Một người thích kiểm soát có thể nói:

 

“Phải làm đúng cách của tôi.”

 

Sự khác biệt nằm ở việc người lãnh đạo tạo ra năng lực cho người khác, còn người thích kiểm soát muốn người khác phụ thuộc vào mình.

 

Khi nhân viên chỉ làm việc vì sợ bị phạt, tổ chức có thể vận hành trong ngắn hạn nhưng khó phát triển bền vững.

 

Con người cần động lực lớn hơn nỗi sợ.

 

Họ cần được tin tưởng, được trao quyền và được nhìn thấy ý nghĩa trong công việc.

 

8. Quyền lực trong gia đình

 

Quyền lực cũng tồn tại trong gia đình.

 

Cha mẹ có quyền quyết định nhiều vấn đề của con trẻ vì trách nhiệm bảo vệ và giáo dục.

 

Nhưng khi con trưởng thành, cách sử dụng quyền lực cần thay đổi.

 

Cha mẹ có thể đưa lời khuyên nhưng không nên kiểm soát toàn bộ cuộc đời con.

 

Tình yêu nếu thiếu tôn trọng tự do có thể trở thành sự kiểm soát.

 

“Cha mẹ muốn tốt cho con” là điều đúng.

 

Nhưng “tốt cho con” không đồng nghĩa với “quyết định thay con mọi thứ”.

 

Gia đình trưởng thành là nơi quyền lực dần chuyển thành niềm tin và trách nhiệm.

 

9. Quyền lực trong doanh nghiệp

 

Một doanh nghiệp không thể hoạt động nếu không có hệ thống quyền hạn.

 

Nhưng quyền hạn cần đi cùng trách nhiệm và minh bạch.

 

Người lãnh đạo cần có quyền quyết định, nhưng cũng phải chịu trách nhiệm về quyết định đó.

 

Nhân viên cần được trao quyền phù hợp với nhiệm vụ.

 

Các bộ phận cần có cơ chế kiểm tra và phối hợp.

 

Khi quyền lực tập trung quá mức vào một cá nhân, tổ chức có thể trở nên phụ thuộc.

 

Nếu người đứng đầu đúng, tổ chức phát triển nhanh.

 

Nếu người đứng đầu sai mà không ai có quyền phản biện, sai lầm có thể lan rộng.

 

Một tổ chức mạnh không phải là tổ chức không có người đứng đầu.

 

Mà là tổ chức có người lãnh đạo đủ mạnh để quyết định và hệ thống đủ tốt để kiểm soát quyền lực.

 

10. Quyền lực và sự tha hóa

 

Quyền lực không nhất thiết làm một người trở nên xấu.

 

Nhưng quyền lực có thể làm giảm những giới hạn vốn ngăn con người hành động theo ham muốn.

 

Khi một người có quá nhiều quyền mà không chịu sự kiểm soát, họ có thể bắt đầu tin rằng mình đặc biệt.

 

Họ có thể cho rằng mình luôn đúng.

 

Có thể sử dụng nguồn lực chung như tài sản riêng.

 

Có thể trừng phạt người phản đối.

 

Có thể tạo ra một nhóm người chỉ nói những điều họ muốn nghe.

 

Đó là quá trình quyền lực bị tha hóa.

 

Vì vậy, không nên chỉ hỏi:

 

“Ai đang có quyền lực?”

 

Mà phải hỏi:

 

“Quyền lực đó được kiểm soát như thế nào?”

 

11. Quyền lực cao nhất là khả năng tự kiểm soát

 

Một người có thể khiến hàng nghìn người nghe theo mình nhưng vẫn không kiểm soát được lòng tham.

 

Có thể điều khiển người khác nhưng không điều khiển được cơn giận.

 

Có thể sở hữu nhiều tài sản nhưng không kiểm soát được ham muốn.

 

Đó chưa phải là quyền lực thực sự.

 

Quyền lực sâu sắc nhất là khả năng làm chủ chính mình.

 

Biết khi nào cần tiến.

 

Biết khi nào cần dừng.

 

Biết khi nào cần nói.

 

Biết khi nào cần lắng nghe.

 

Biết sử dụng quyền hạn nhưng không lạm dụng.

 

Biết chiến thắng mà không hạ nhục người khác.

 

Biết có quyền nhưng vẫn tôn trọng quyền của người khác.

 

Khi đó, quyền lực không còn là công cụ thống trị.

 

Nó trở thành trách nhiệm tạo ra trật tự, bảo vệ giá trị và mở đường cho người khác phát triển.

 

Con người muốn kiểm soát người khác vì họ muốn an toàn, muốn được công nhận, muốn bảo vệ lợi ích và đôi khi muốn khẳng định sức mạnh của mình. Nhưng một xã hội trưởng thành không thể được xây dựng bằng sự kiểm soát tuyệt đối.

 

Quyền lực bền vững không đến từ việc khiến người khác sợ mình, mà đến từ việc khiến người khác tin mình.

 

Và người có quyền lực lớn nhất không phải là người khiến nhiều người phải cúi đầu, mà là người có đủ bản lĩnh để sử dụng quyền lực của mình mà không đánh mất con người bên trong.