HNI 18-8

CHƯƠNG 23. TÂM LÝ SỐ ĐÔNG

 

Vì sao con người thường đi theo những gì nhiều người khác đang làm?

 

Con người không sống một mình. Từ khi sinh ra, chúng ta đã thuộc về một gia đình, một cộng đồng, một nền văn hóa và một xã hội. Vì vậy, cách chúng ta suy nghĩ và hành động luôn chịu ảnh hưởng từ những người xung quanh.

 

Một trong những ảnh hưởng mạnh mẽ nhất là tâm lý số đông.

 

Tâm lý số đông là xu hướng con người điều chỉnh suy nghĩ, cảm xúc hoặc hành vi của mình theo những gì nhiều người khác đang làm hoặc đang tin tưởng. Chúng ta có thể không nhận ra, nhưng rất nhiều lựa chọn hằng ngày đều chịu ảnh hưởng của hiện tượng này.

 

Từ cách ăn mặc, mua sắm, lựa chọn nghề nghiệp, đầu tư, sử dụng công nghệ cho đến quan điểm về một người hay một sự kiện, con người thường quan sát người khác trước khi đưa ra quyết định.

 

Tại sao?

 

Bởi trong một thế giới phức tạp, số đông thường được con người sử dụng như một tín hiệu để giảm bớt sự không chắc chắn.

 

Khi không biết một nhà hàng có tốt hay không, chúng ta xem đánh giá của nhiều người. Khi không biết một sản phẩm có đáng mua không, chúng ta xem người khác đang sử dụng thế nào. Khi chưa hiểu một xu hướng mới, chúng ta quan sát xem có bao nhiêu người đang tham gia.

 

Con người có một suy nghĩ rất tự nhiên:

 

“Nếu nhiều người cùng lựa chọn, có lẽ lựa chọn đó có lý do.”

 

Trong nhiều trường hợp, suy nghĩ này hữu ích. Nó giúp chúng ta học hỏi nhanh hơn mà không phải tự mình kiểm chứng mọi thứ từ đầu.

 

Một đứa trẻ học cách cư xử bằng cách quan sát người lớn. Một nhân viên mới học cách làm việc bằng cách quan sát đồng nghiệp. Một người mới bước vào thị trường có thể học từ kinh nghiệm của những người đi trước.

 

Đây là mặt tích cực của tâm lý số đông.

 

Nhưng vấn đề bắt đầu khi con người nhầm lẫn giữa “nhiều người tin” và “điều đó đúng”.

 

Số đông có thể đúng.

 

Nhưng số đông cũng có thể sai.

 

Lịch sử nhân loại đã nhiều lần cho thấy những quan điểm từng được coi là hiển nhiên có thể thay đổi khi con người có thêm kiến thức và bằng chứng.

 

Vì vậy, một người trưởng thành cần biết lắng nghe số đông nhưng không được trao toàn bộ quyền phán đoán cho số đông.

 

Một nguyên nhân khác khiến con người đi theo đám đông là nhu cầu được thuộc về.

 

Con người muốn được chấp nhận. Chúng ta không thích cảm giác bị cô lập hoặc trở thành người khác biệt. Khi một nhóm người cùng có một quan điểm, một cá nhân có thể cảm thấy áp lực phải đồng ý để duy trì sự hòa nhập.

 

Một học sinh có thể theo bạn bè dù bản thân không thực sự muốn.

 

Một người có thể mua một món đồ đắt tiền vì những người xung quanh đều có.

 

Một người trưởng thành có thể lựa chọn một công việc chỉ vì xã hội coi đó là nghề thành công.

 

Nhiều khi, con người không hỏi:

 

“Điều này có phù hợp với tôi không?”

 

mà lại hỏi:

 

“Người khác sẽ nghĩ gì nếu tôi không làm?”

 

Đó chính là lúc tâm lý số đông bắt đầu chi phối cá nhân.

 

Mạng xã hội khiến hiện tượng này trở nên mạnh hơn bao giờ hết.

 

Một bài đăng có hàng triệu lượt xem dễ tạo cảm giác rằng nó quan trọng. Một video có rất nhiều lượt thích dễ khiến người xem tin rằng nội dung đó đúng hoặc đáng tin. Một sản phẩm liên tục xuất hiện trước mắt có thể khiến chúng ta cảm thấy mình cũng cần phải sở hữu nó.

 

Nhưng lượt xem không phải là bằng chứng.

 

Lượt thích không phải là sự thật.

 

Sự nổi tiếng không đồng nghĩa với giá trị.

 

Một nội dung có thể lan truyền vì gây sốc, gây tranh cãi hoặc kích thích cảm xúc, chứ không phải vì nó chính xác.

 

Đây là lý do khả năng kiểm chứng thông tin trở thành một kỹ năng quan trọng trong thời đại số.

 

Tâm lý số đông cũng xuất hiện rất rõ trong kinh doanh.

 

Khi một sản phẩm trở thành xu hướng, nhiều người sẽ muốn bán nó. Khi một ngành nghề được cho là đang phát triển, nhiều người sẽ đổ vào. Khi một cơ hội đầu tư được quảng bá rằng “ai cũng đang kiếm được tiền”, sự tò mò và lòng tham có thể khiến con người hành động nhanh hơn khả năng phân tích.

 

Đặc biệt, nỗi sợ bỏ lỡ cơ hội có thể khiến con người đưa ra quyết định thiếu tỉnh táo.

 

Họ sợ rằng nếu không tham gia ngay, người khác sẽ giàu lên còn mình sẽ bị bỏ lại.

 

Từ đó hình thành một vòng lặp:

 

Nhiều người tham gia → tạo sự chú ý → nhiều người khác nhìn thấy → tiếp tục tham gia → xu hướng càng lớn.

 

Nhưng một xu hướng lớn không có nghĩa là nó sẽ tồn tại mãi mãi.

 

Điều gì tăng quá nhanh cũng có thể giảm rất nhanh.

 

Vì vậy, trước một cơ hội được số đông hưởng ứng, câu hỏi quan trọng không phải là:

 

“Có bao nhiêu người đang làm?”

 

mà là:

 

“Giá trị thật nằm ở đâu? Rủi ro là gì? Và điều này có phù hợp với mình không?”

 

Tâm lý số đông còn có thể ảnh hưởng đến cách con người đánh giá người khác.

 

Khi nhiều người cùng khen một người, chúng ta dễ có thiện cảm với họ. Khi nhiều người cùng chỉ trích một người, chúng ta dễ hình thành định kiến ngay cả khi chưa biết đầy đủ sự việc.

 

Đây là một nguy cơ lớn.

 

Một lời đồn có thể biến thành “sự thật” chỉ vì được lặp lại quá nhiều lần.

 

Một người có thể bị đánh giá chỉ dựa trên một đoạn thông tin ngắn.

 

Một sự việc có thể bị nhìn nhận theo cảm xúc của cộng đồng thay vì dựa trên bằng chứng đầy đủ.

 

Vì vậy, người có tư duy độc lập cần học cách tách sự thật khỏi tiếng ồn của đám đông.

 

Không phải mọi ý kiến đều cần phản bác.

 

Không phải mọi xu hướng đều cần chống lại.

 

Không phải khác số đông mới là thông minh.

 

Tư duy độc lập không có nghĩa là luôn nói “không” với người khác. Nó có nghĩa là biết tại sao mình nói “có” và tại sao mình nói “không”.

 

Một người có thể đi cùng số đông nhưng vẫn giữ được khả năng suy nghĩ riêng.

 

Có thể học theo người thành công nhưng phải hiểu nguyên nhân thành công của họ.

 

Có thể tham gia một xu hướng nhưng phải biết giới hạn của mình.

 

Có thể nghe lời khuyên nhưng vẫn chịu trách nhiệm với quyết định cuối cùng.

 

Đó là sự trưởng thành trong tư duy.

 

Một xã hội cũng cần tâm lý số đông ở mức độ nhất định. Nếu không có những chuẩn mực chung, xã hội khó duy trì trật tự. Con người cần đồng thuận về những nguyên tắc cơ bản như tôn trọng pháp luật, bảo vệ người yếu thế, giữ gìn môi trường và tôn trọng quyền lợi của người khác.

 

Nhưng xã hội tiến bộ không thể chỉ dựa vào sự phục tùng.

 

Nó cần những người dám đặt câu hỏi.

 

Dám kiểm chứng.

 

Dám nói lên điều khác biệt khi cần thiết.

 

Và quan trọng nhất, dám chịu trách nhiệm với suy nghĩ của mình.

 

Số đông có thể tạo ra sức mạnh rất lớn. Một cá nhân khó thay đổi xã hội, nhưng hàng triệu người cùng hành động có thể tạo ra những chuyển biến sâu sắc.

 

Nếu số đông cùng đọc sách, xã hội có thể trở nên ham học hơn.

 

Nếu số đông cùng bảo vệ môi trường, chất lượng sống có thể được cải thiện.

 

Nếu số đông cùng tôn trọng sự tử tế, lòng tốt có thể trở thành một chuẩn mực xã hội.

 

Nhưng nếu số đông chạy theo vật chất, danh tiếng hoặc những giá trị sai lệch, cá nhân cũng dễ bị cuốn theo.

 

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải là “Tôi có nên đi theo số đông không?”

 

Mà là:

 

“Số đông đang đi về đâu?”

 

Nếu hướng đi đó tạo ra giá trị, hãy cùng góp sức.

 

Nếu hướng đi đó gây tổn hại, hãy đủ tỉnh táo để dừng lại.

 

Con người cần cộng đồng để mạnh hơn, nhưng cũng cần tư duy độc lập để không đánh mất chính mình.

 

Đừng sợ khác biệt khi sự khác biệt được xây dựng trên hiểu biết và trách nhiệm.

 

Bởi đôi khi, điều đúng không bắt đầu từ số đông.

 

Nó bắt đầu từ một người dám suy nghĩ khác, dám kiểm chứng và dám hành động trước khi những người khác nhận ra giá trị của điều đó.