HNI 18-8

PHẦN VI — MẶT TỐI CỦA CON NGƯỜI

CHƯƠNG 26. DỐI TRÁ

Vì sao con người nói dối và vì sao xã hội vẫn cần một mức độ tin tưởng lẫn nhau?

Dối trá là một trong những mặt tối quen thuộc của con người. Hầu như ai cũng từng nói dối, dù là một lời nói dối nhỏ để tránh làm người khác buồn, một lời nói dối để bảo vệ bản thân, hay một sự che giấu có chủ ý nhằm đạt được lợi ích nào đó. Vì vậy, nói dối không phải là hiện tượng chỉ xuất hiện ở những người xấu. Nó là một hành vi phức tạp, có thể bắt nguồn từ nỗi sợ, lợi ích, sự ích kỷ, nhu cầu được công nhận hoặc mong muốn bảo vệ một mối quan hệ.

Con người nói dối trước hết vì sợ hậu quả của sự thật.

Một đứa trẻ làm vỡ đồ có thể nói: “Con không làm”, bởi nó sợ bị phạt. Một người mắc lỗi trong công việc có thể che giấu vì sợ mất uy tín. Một người đang gặp khó khăn tài chính có thể giả vờ rằng mình vẫn ổn vì không muốn người khác thương hại. Một người có thể nói điều người khác muốn nghe vì sợ bị từ chối.

Trong những trường hợp ấy, dối trá thường bắt đầu từ nỗi sợ.

Nhưng không phải mọi lời nói dối đều xuất phát từ sợ hãi. Có những lời nói dối bắt nguồn từ lợi ích.

Một người nói sai sự thật để bán được hàng. Một doanh nghiệp che giấu thông tin bất lợi để giữ khách hàng. Một cá nhân nói quá thành tích để được công nhận. Một người cố tình tạo ra hình ảnh không đúng với thực tế để đạt được tiền bạc, quyền lực hoặc địa vị.

Khi đó, lời nói dối trở thành một công cụ.

Vấn đề nguy hiểm nhất không phải là con người từng nói dối, mà là khi họ bắt đầu coi sự dối trá như một phương pháp bình thường để đạt mục tiêu.

Ban đầu, một lời nói dối có thể khiến con người cảm thấy day dứt. Nhưng nếu liên tục lặp lại, họ có thể dần quen với nó. Họ tìm lý do để biện minh: “Ai cũng làm vậy”, “Nếu mình nói thật thì mình sẽ thiệt”, “Không nói dối thì làm sao thành công?”

Đây là lúc ranh giới đạo đức bắt đầu bị xóa nhòa.

Một lời nói dối nhỏ nếu không được kiểm soát có thể trở thành thói quen. Một thói quen có thể trở thành tính cách. Và tính cách, nếu kéo dài, có thể tạo ra một con người luôn sống bằng việc che giấu sự thật.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa nói dối, giữ riêng tư và không nói hết mọi điều.