HNI 19-8

PHẦN VII — MẶT SÁNG CỦA CON NGƯỜI

CHƯƠNG 31. LÒNG TỐT

 

Tại sao con người có khả năng hy sinh lợi ích cá nhân để giúp người khác?

 

Khi nói về bản chất con người, chúng ta thường nhắc đến bản năng sinh tồn, lòng tham, sự ích kỷ, nỗi sợ và khát vọng quyền lực. Nhưng nếu chỉ nhìn con người qua những mặt tối ấy, chúng ta sẽ bỏ quên một điều rất quan trọng: con người cũng có khả năng yêu thương, chia sẻ và hy sinh lợi ích của mình để giúp đỡ người khác.

 

Một người có thể dành tiền bạc cho người đang khó khăn. Một người mẹ có thể thức trắng nhiều đêm chăm con. Một người xa lạ có thể dừng lại giúp người gặp nạn. Có người sẵn sàng dành thời gian, công sức, thậm chí chấp nhận nguy hiểm để bảo vệ người khác.

 

Tại sao con người lại làm như vậy?

 

Nếu mọi hành vi đều chỉ nhằm tối đa hóa lợi ích cá nhân, những hành động hy sinh ấy sẽ rất khó giải thích.

 

Lòng tốt cho thấy bản chất con người phức tạp hơn một phép tính đơn giản về lợi ích và mất mát.

 

Trước hết, lòng tốt bắt nguồn từ khả năng đồng cảm.

 

Con người không chỉ cảm nhận nỗi đau của chính mình. Chúng ta còn có khả năng nhận ra nỗi đau của người khác. Khi nhìn thấy một đứa trẻ khóc, một người già cô đơn hay một người đang gặp khó khăn, chúng ta có thể xuất hiện cảm giác thương cảm và mong muốn giúp đỡ.

 

Đồng cảm khiến ranh giới giữa “nỗi đau của tôi” và “nỗi đau của người khác” trở nên gần nhau hơn.

 

Một người có thể nghĩ:

 

“Nếu mình ở trong hoàn cảnh ấy thì sao?”

 

Chỉ một câu hỏi như vậy cũng có thể làm thay đổi hành vi.

 

Lòng tốt vì thế không nhất thiết bắt đầu bằng một hành động lớn. Nó có thể bắt đầu từ khả năng nhìn thấy người khác.

 

Một lời hỏi thăm.

 

Một sự lắng nghe.

 

Một bàn tay giúp đỡ.

 

Một bữa cơm được chia sẻ.

 

Một khoản tiền được trao đúng lúc.

 

Những hành động nhỏ ấy có thể mang lại giá trị rất lớn cho người nhận.

 

Lòng tốt cũng được hình thành từ gia đình và giáo dục.

 

Một đứa trẻ được sống trong môi trường biết yêu thương thường dễ học được cách quan tâm đến người khác. Khi cha mẹ biết chia sẻ, biết xin lỗi, biết giúp đỡ và tôn trọng người xung quanh, trẻ sẽ quan sát và hình thành những mô thức hành vi tương tự.

 

Con người không chỉ học bằng lời nói.

 

Con người học bằng những gì mình nhìn thấy mỗi ngày.

 

Nếu người lớn nói rằng phải sống tử tế nhưng lại thường xuyên ích kỷ, xúc phạm hoặc coi thường người khác, trẻ sẽ học từ hành vi chứ không học từ lời dạy.

 

Ngược lại, một hành động tử tế được lặp lại nhiều lần có thể trở thành một phần tính cách.

 

Bởi vậy, lòng tốt không chỉ là phẩm chất bẩm sinh. Nó còn có thể được nuôi dưỡng.

 

Một yếu tố khác khiến con người giúp đỡ nhau là nhu cầu gắn kết cộng đồng.

 

Con người không thể sống hoàn toàn tách biệt. Chúng ta cần gia đình, bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp và cộng đồng. Trong quá trình tiến hóa và phát triển xã hội, khả năng hợp tác giúp con người tồn tại và phát triển.

 

Một người giúp người khác hôm nay có thể nhận được sự giúp đỡ vào một thời điểm khác.

 

Nhưng lòng tốt không chỉ là một cuộc trao đổi có tính toán.

 

Có những người giúp đỡ người khác mà không mong nhận lại bất cứ điều gì.

 

Họ làm vì họ tin rằng đó là điều đúng.

 

Đây chính là điểm khiến lòng tốt trở thành một trong những biểu hiện đẹp nhất của con người.

 

Không phải mọi giá trị đều có thể đo bằng tiền.

 

Một người dành thời gian chăm sóc cha mẹ già không chỉ đang “mất thời gian”. Họ đang thể hiện tình yêu và trách nhiệm.

 

Một người hiến máu không chỉ đang cho đi một phần nguồn lực của mình. Họ đang trao cơ hội sống cho một người mà có thể họ chưa từng gặp.

 

Một người dạy trẻ em nghèo học chữ không chỉ đang cho kiến thức. Họ đang mở ra một cánh cửa tương lai.

 

Lòng tốt vì vậy có khả năng tạo ra giá trị vượt xa giá trị vật chất ban đầu.

 

Tuy nhiên, lòng tốt không đồng nghĩa với sự yếu đuối.

 

Một người tử tế vẫn cần biết nói “không”.

 

Giúp đỡ người khác không có nghĩa là để người khác lợi dụng.

 

Tha thứ không có nghĩa là chấp nhận mọi hành vi sai trái.

 

Bao dung không có nghĩa là từ bỏ nguyên tắc.

 

Một người có lòng tốt trưởng thành là người biết giúp đúng người, đúng lúc và đúng cách.

 

Nếu giúp đỡ một cách thiếu suy nghĩ, lòng tốt đôi khi có thể tạo ra sự phụ thuộc. Nếu luôn làm thay người khác, chúng ta có thể vô tình lấy mất cơ hội để họ trưởng thành.

 

Vì vậy, lòng tốt cần đi cùng trí tuệ.

 

Có khi điều tốt nhất chúng ta có thể làm không phải là đưa cho một người thứ họ đang xin, mà là giúp họ có khả năng tự đứng lên.

 

Đó là sự khác biệt giữa cho một con cá và giúp một người biết cách tự kiếm sống.

 

Lòng tốt cũng có sức mạnh lan truyền.

 

Một hành động tử tế có thể tạo cảm hứng cho người khác làm điều tương tự. Một người được giúp đỡ đúng lúc có thể sau này trở thành người giúp đỡ những người khác.

 

Từ một cá nhân, lòng tốt có thể lan sang gia đình.

 

Từ gia đình lan sang cộng đồng.

 

Từ cộng đồng lan rộng ra xã hội.

 

Một xã hội không thể chỉ dựa vào luật pháp để duy trì sự ổn định. Luật pháp có thể ngăn con người làm điều sai, nhưng lòng tốt khiến con người chủ động làm điều đúng ngay cả khi không ai bắt buộc.

 

Đó là một dạng sức mạnh rất đặc biệt.

 

Một xã hội mà mọi người chỉ làm điều tốt vì sợ bị phạt sẽ luôn cần kiểm soát.

 

Một xã hội mà con người tự nguyện tôn trọng và giúp đỡ nhau sẽ có khả năng vận hành nhẹ nhàng hơn.

 

Lòng tốt còn giúp xây dựng niềm tin.

 

Khi một người nhiều lần hành động tử tế và có trách nhiệm, người khác sẽ dần tin tưởng họ. Niềm tin ấy trở thành nền tảng cho tình bạn, gia đình, kinh doanh và hợp tác.

 

Một doanh nghiệp có thể có sản phẩm tốt, nhưng nếu không có sự tử tế với khách hàng, nhân viên và đối tác, rất khó xây dựng uy tín lâu dài.

 

Một người lãnh đạo có thể có quyền lực, nhưng nếu biết quan tâm đến con người, họ sẽ tạo ra sự gắn kết mạnh hơn nhiều so với việc chỉ dùng mệnh lệnh.

 

Lòng tốt vì thế không đối lập với hiệu quả.

 

Trong nhiều trường hợp, lòng tốt chính là nền tảng tạo ra sự hợp tác bền vững.

 

Nhưng cần phân biệt lòng tốt thật sự với lòng tốt để tìm kiếm sự công nhận.

 

Có người giúp người khác vì muốn được khen.

 

Có người làm từ thiện chỉ để xây dựng hình ảnh.

 

Có người cho đi nhưng luôn chờ người khác biết ơn.

 

Những hành động ấy vẫn có thể tạo ra lợi ích cho người nhận, nhưng động cơ phía sau có thể rất khác nhau.

 

Lòng tốt sâu sắc nhất thường không cần quá nhiều sự chứng minh.

 

Nó xuất hiện ngay cả khi không có khán giả.

 

Một người nhặt rác nơi công cộng dù không ai nhìn thấy.

 

Một người trả lại món đồ không thuộc về mình.

 

Một người giữ lời hứa dù không ai có thể ép họ.

 

Một người giúp đỡ người khác mà không cần được ghi nhận.

 

Đó là lúc lòng tốt trở thành nguyên tắc sống chứ không còn là hành động nhất thời.

 

Con người cũng cần hiểu rằng lòng tốt phải có giới hạn để tồn tại lâu dài.

 

Nếu một người luôn cho đi mà không chăm sóc chính mình, họ có thể kiệt sức. Nếu một gia đình liên tục hy sinh mà không có sự cân bằng, những người cho đi có thể trở nên tổn thương.

 

Vì vậy, yêu thương người khác cũng cần bắt đầu bằng việc biết chăm sóc bản thân.

 

Không phải ích kỷ.

 

Mà là để có đủ sức tiếp tục trao đi.

 

Một ngọn đèn muốn soi sáng người khác phải còn ánh sáng.

 

Một người muốn giúp đỡ cộng đồng phải biết giữ gìn sức khỏe, năng lực và nguồn lực của chính mình.

 

Lòng tốt trưởng thành không hỏi:

 

“Tôi có thể cho đi tất cả không?”

 

Mà hỏi:

 

“Tôi có thể tạo ra giá trị lâu dài như thế nào?”

 

Đó là khi lòng tốt kết hợp với trách nhiệm.

 

Con người không thể loại bỏ hoàn toàn lòng tham, sự ích kỷ hay nỗi sợ. Nhưng con người có khả năng lựa chọn cách mình hành động.

 

Có thể giữ tất cả cho mình.

 

Cũng có thể chia sẻ một phần.

 

Có thể quay đi trước nỗi đau của người khác.

 

Cũng có thể dừng lại giúp đỡ.

 

Có thể dùng sức mạnh để áp đặt.

 

Cũng có thể dùng sức mạnh để bảo vệ.

 

Chính những lựa chọn ấy làm nên phẩm chất của một con người.

 

Lòng tốt không làm con người nghèo đi nếu được trao đúng cách. Ngược lại, nó có thể tạo ra một loại tài sản đặc biệt: niềm tin, tình yêu, sự gắn kết và giá trị cộng đồng.

 

Tiền có thể mua được nhiều thứ, nhưng không thể mua một cách bền vững lòng kính trọng.

 

Quyền lực có thể khiến người khác nghe lời, nhưng không thể buộc họ thật lòng yêu quý.

 

Chỉ có cách sống có trách nhiệm, biết cho đi và biết tạo giá trị mới có thể xây dựng những mối quan hệ lâu dài.

 

Và có lẽ đó chính là một trong những điều đẹp nhất về bản chất con người:

 

Con người không chỉ có khả năng tranh giành để tồn tại. Con người còn có khả năng cho đi để người khác được sống tốt hơn.

 

Khi một người biết giúp người khác đứng lên, họ không chỉ thay đổi cuộc đời của người được giúp.

 

Họ đang góp một phần nhỏ vào việc làm cho thế giới này trở nên nhân văn hơn.