HNI 20-8

CHƯƠNG 35. CON NGƯỜI CÓ THỂ THAY ĐỔI KHÔNG?

 

Bản chất, hoàn cảnh, giáo dục và trải nghiệm cùng tạo nên sự thay đổi

 

Một trong những câu hỏi lớn nhất khi tìm hiểu bản chất con người là: Con người có thực sự thay đổi được không?

 

Có người cho rằng bản chất đã hình thành thì rất khó thay đổi. Người ích kỷ sẽ mãi ích kỷ. Người nóng giận sẽ luôn nóng giận. Người từng thất bại sẽ khó trở nên mạnh mẽ. Người từng làm điều sai sẽ luôn bị quá khứ kéo lại.

 

Nhưng cuộc sống cho chúng ta thấy một sự thật khác.

 

Có những người từng rất nóng nảy nhưng sau nhiều biến cố đã trở nên điềm tĩnh. Có người từng sống ích kỷ nhưng sau khi trải qua mất mát lại biết yêu thương và chia sẻ. Có người từng thất bại nhiều lần nhưng cuối cùng trở thành người có nghị lực. Cũng có người từng được tin tưởng, có điều kiện tốt nhưng lại thay đổi theo hướng tiêu cực khi quyền lực, tiền bạc hoặc môi trường sống thay đổi.

 

Vậy đâu là bản chất thật sự của con người?

 

Có lẽ con người không phải một sản phẩm hoàn chỉnh ngay từ khi sinh ra. Con người là kết quả của sự tương tác liên tục giữa bản chất, hoàn cảnh, giáo dục, môi trường, lựa chọn và trải nghiệm.

 

Bản chất tạo ra những khuynh hướng ban đầu.

 

Nhưng hoàn cảnh có thể kích hoạt hoặc kìm hãm những khuynh hướng ấy.

 

Giáo dục giúp con người nhận biết đúng sai.

 

Trải nghiệm giúp con người trưởng thành.

 

Và lựa chọn cá nhân quyết định họ sẽ trở thành người như thế nào.

 

Một đứa trẻ sinh ra có thể có tính khí khác nhau. Có trẻ mạnh mẽ, có trẻ nhạy cảm, có trẻ hướng ngoại, có trẻ thích quan sát. Nhưng tính khí ban đầu không quyết định toàn bộ cuộc đời.

 

Một đứa trẻ nóng tính vẫn có thể học cách kiểm soát cảm xúc.

 

Một người nhút nhát vẫn có thể trở nên tự tin.

 

Một người từng thiếu kỷ luật vẫn có thể xây dựng thói quen tốt.

 

Điều này cho thấy con người có khả năng thay đổi.

 

Nhưng thay đổi không có nghĩa là biến thành một con người hoàn toàn khác.

 

Một người hướng nội không nhất thiết phải trở thành người hướng ngoại. Một người cẩn trọng không cần biến thành người liều lĩnh. Một người nhạy cảm không cần loại bỏ sự nhạy cảm của mình.

 

Thay đổi tích cực không phải là phủ nhận bản thân.

 

Đó là hiểu bản thân và phát triển những phần tốt hơn của chính mình.

 

Có những thay đổi bắt đầu từ một biến cố.

 

Một thất bại có thể khiến con người nhìn lại.

 

Một cuộc chia tay có thể khiến họ hiểu giá trị của tình yêu.

 

Một lần mất mát có thể khiến họ biết trân trọng những gì đang có.

 

Một lần bị phản bội có thể khiến họ học cách lựa chọn người đáng tin.

 

Một căn bệnh hoặc biến cố lớn trong cuộc sống có thể khiến một người thay đổi cách nhìn về thời gian và những điều thực sự quan trọng.

 

Nhưng trải nghiệm không tự động làm con người tốt hơn.

 

Có người sau đau khổ trở nên trưởng thành.

 

Có người sau đau khổ trở nên cay nghiệt.

 

Có người bị phản bội rồi học cách thấu hiểu người khác.

 

Có người lại quyết định không bao giờ tin ai nữa.

 

Điều quyết định không chỉ là chuyện gì đã xảy ra, mà còn là con người diễn giải chuyện đó như thế nào.

 

Một thất bại có thể trở thành bằng chứng rằng “tôi không có khả năng”.

 

Nhưng nó cũng có thể trở thành bài học rằng “tôi cần thay đổi cách làm”.

 

Hai người trải qua cùng một biến cố có thể bước ra với hai con người hoàn toàn khác nhau.

 

Đó là sức mạnh của nhận thức.

 

Giáo dục cũng đóng vai trò rất lớn trong quá trình thay đổi.

 

Giáo dục không chỉ là học kiến thức. Giáo dục còn giúp con người học cách suy nghĩ, kiểm soát cảm xúc, chịu trách nhiệm và nhìn nhận thế giới.

 

Một đứa trẻ được dạy rằng sai lầm là cơ hội học hỏi sẽ có xu hướng mạnh dạn thử nghiệm.

 

Một đứa trẻ luôn bị nhục mạ khi mắc lỗi có thể hình thành nỗi sợ thất bại.

 

Một người được khuyến khích đặt câu hỏi sẽ phát triển khả năng tư duy độc lập.

 

Một người luôn bị ép phải nghe lời mà không được giải thích có thể khó hình thành khả năng tự quyết.

 

Vì vậy, giáo dục không chỉ truyền kiến thức.

 

Nó góp phần định hình cách con người nhìn chính mình và nhìn thế giới.

 

Gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên.

 

Những gì một đứa trẻ nhìn thấy từ cha mẹ có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cách nó hành xử sau này.

 

Nếu trẻ thấy cha mẹ tôn trọng nhau, trẻ học được sự tôn trọng.

 

Nếu trẻ thấy cha mẹ giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại, trẻ học cách đối thoại.

 

Nếu trẻ thấy người lớn thường xuyên gian dối, trẻ có thể học rằng gian dối là cách để đạt mục tiêu.

 

Bởi vậy, muốn thay đổi một con người, đôi khi không thể chỉ yêu cầu họ thay đổi. Cần nhìn vào môi trường đã góp phần hình thành họ.

 

Tuy nhiên, hoàn cảnh không thể trở thành cái cớ để con người trốn tránh trách nhiệm.

 

Một người lớn lên trong hoàn cảnh khó khăn không nhất thiết phải trở thành người xấu.

 

Một người từng bị tổn thương không có quyền lấy tổn thương của mình làm lý do để gây tổn thương cho người khác.

 

Hiểu hoàn cảnh giúp chúng ta có cái nhìn nhân văn hơn.

 

Nhưng hiểu không có nghĩa là miễn trách nhiệm.

 

Con người có thể không lựa chọn được nơi mình bắt đầu, nhưng vẫn có khả năng lựa chọn hướng mình đi.

 

Đây là một trong những biểu hiện quan trọng nhất của tự do.

 

Thay đổi bản thân thường bắt đầu bằng việc nhận ra một vấn đề.

 

Một người không thể sửa điều mà họ không thừa nhận.

 

Người nóng giận phải nhận ra mình đang nóng giận.

 

Người ích kỷ phải nhận ra hành vi của mình đang ảnh hưởng đến người khác.

 

Người thiếu kỷ luật phải thừa nhận rằng chính mình đang tạo ra những hậu quả không mong muốn.

 

Nhận thức có thể gây đau đớn.

 

Nhưng nó là cánh cửa đầu tiên của thay đổi.

 

Sau nhận thức là lựa chọn.

 

Biết mình sai chưa đủ.

 

Phải quyết định làm khác đi.

 

Một người muốn kiểm soát cơn giận có thể học cách im lặng trước khi phản ứng.

 

Một người muốn sống kỷ luật có thể bắt đầu bằng những việc nhỏ.

 

Một người muốn trở nên tử tế có thể tập lắng nghe trước khi phán xét.

 

Một người muốn cải thiện tài chính có thể bắt đầu bằng việc ghi lại các khoản thu chi.

 

Thay đổi lớn thường không bắt đầu bằng những quyết định lớn.

 

Nó bắt đầu bằng những hành động nhỏ được lặp lại đủ lâu.

 

Thói quen tạo nên hành vi.

 

Hành vi lặp lại tạo nên tính cách.

 

Tính cách ảnh hưởng đến cuộc đời.

 

Vì vậy, nếu muốn thay đổi cuộc đời, đôi khi cần bắt đầu bằng việc thay đổi những thói quen rất nhỏ.

 

Con người cũng có khả năng thay đổi nhờ những mối quan hệ.

 

Một người bạn tốt có thể giúp chúng ta nhìn thấy những điều mình không nhận ra.

 

Một người thầy có thể mở ra một hướng đi mới.

 

Một người bạn đời có thể khiến chúng ta trưởng thành hơn.

 

Một cộng đồng tích cực có thể tạo ra động lực.

 

Ngược lại, môi trường tiêu cực cũng có thể kéo con người xuống.

 

Điều này cho thấy lựa chọn môi trường sống và những người đồng hành là một phần quan trọng của quá trình phát triển bản thân.

 

Không phải lúc nào chúng ta cũng thay đổi được hoàn cảnh ngay lập tức.

 

Nhưng có thể bắt đầu bằng việc thay đổi cách phản ứng với hoàn cảnh.

 

Một người thất bại có thể chọn bỏ cuộc hoặc học lại.

 

Một người bị từ chối có thể tự hạ thấp mình hoặc tiếp tục hoàn thiện.

 

Một người bị chỉ trích có thể nổi giận hoặc xem đó là cơ hội kiểm tra lại bản thân.

 

Không phải mọi lời chỉ trích đều đúng.

 

Nhưng một người trưởng thành biết tìm phần sự thật có thể học được từ nó.

 

Thay đổi cũng cần thời gian.

 

Không thể yêu cầu một người đã sống theo một thói quen hai mươi năm thay đổi chỉ sau vài ngày.

 

Không thể đòi hỏi một người từng tổn thương lập tức tin tưởng trở lại.

 

Không thể biến một người thiếu kỷ luật thành người hoàn toàn kỷ luật chỉ bằng vài lời động viên.

 

Thay đổi thật sự thường chậm, đôi khi có bước tiến và bước lùi.

 

Có ngày chúng ta làm rất tốt.

 

Có ngày lại quay về thói quen cũ.

 

Điều quan trọng là không lấy một lần thất bại làm bằng chứng rằng mình không thể thay đổi.

 

Tái phạm không có nghĩa là thất bại hoàn toàn.

 

Nó là lời nhắc rằng quá trình thay đổi vẫn cần tiếp tục.

 

Con người cũng cần biết thay đổi không chỉ để đạt được nhiều hơn mà còn để trở thành người tốt hơn.

 

Nếu thay đổi chỉ nhằm kiếm nhiều tiền hơn, có địa vị cao hơn hoặc được nhiều người công nhận hơn, đó mới chỉ là thay đổi về thành tích.

 

Sự thay đổi sâu sắc hơn là khi con người biết kiểm soát quyền lực, sử dụng tài sản có trách nhiệm, biết yêu thương, biết tha thứ và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

 

Một người giàu hơn nhưng ích kỷ hơn chưa chắc đã trưởng thành.

 

Một người thành công hơn nhưng coi thường người khác chưa chắc đã tiến bộ.

 

Một người có nhiều quyền lực nhưng không kiểm soát được bản thân có thể nguy hiểm hơn trước.

 

Giá trị của thay đổi không nằm ở việc con người có bao nhiêu.

 

Nó nằm ở con người trở thành ai.

 

Có lẽ câu hỏi quan trọng nhất không phải:

 

“Con người có thay đổi được không?”

 

Mà là:

 

“Tôi đang thay đổi theo hướng nào?”

 

Bởi con người có thể thay đổi theo hướng tốt hơn hoặc xấu đi.

 

Có thể trở nên tử tế hơn hoặc ích kỷ hơn.

 

Có thể trưởng thành hoặc trở nên cố chấp.

 

Có thể dùng trải nghiệm để mở rộng trái tim hoặc dùng tổn thương để xây những bức tường quanh mình.

 

Không ai đứng yên hoàn toàn.

 

Mỗi ngày đều đang thay đổi chúng ta.

 

Câu chuyện là chúng ta có chủ động tham gia vào quá trình ấy hay không.

 

Nếu biết quan sát bản thân, học hỏi từ trải nghiệm, lựa chọn môi trường tốt, xây dựng thói quen tích cực và chịu trách nhiệm với hành động của mình, con người có thể từng bước thay đổi.

 

Không cần trở thành một người hoàn hảo.

 

Chỉ cần hôm nay hiểu mình hơn hôm qua.

 

Kiểm soát được một cảm xúc mà trước đây từng không kiểm soát được.

 

Làm được một việc mà trước đây luôn trì hoãn.

 

Biết xin lỗi khi mình sai.

 

Biết cảm ơn khi được giúp đỡ.

 

Biết cho đi khi mình có khả năng.

 

Những thay đổi nhỏ ấy, theo thời gian, sẽ tạo nên một con người khác.

 

Bản chất có thể tạo ra điểm xuất phát, nhưng không nhất thiết quyết định điểm đến.

 

Hoàn cảnh có thể ảnh hưởng đến con người, nhưng không hoàn toàn định đoạt số phận.

 

Giáo dục có thể mở đường.

 

Trải nghiệm có thể thức tỉnh.

 

Môi trường có thể nâng đỡ.

 

Nhưng cuối cùng, sự thay đổi vẫn cần một điều từ chính con người:

 

ý chí lựa chọn mình muốn trở thành ai.