HNI 20-8

PHẦN VIII — HIỂU NGƯỜI ĐỂ XÂY DỰNG TƯƠNG LAI

CHƯƠNG 36. NGHỆ THUẬT HIỂU NGƯỜI

 

Quan sát hành vi thay vì chỉ nghe lời nói

 

Hiểu một con người là một trong những việc khó nhất của đời sống. Chúng ta có thể nhìn thấy một người mỗi ngày nhưng chưa chắc hiểu họ đang nghĩ gì. Có thể nghe một người nói rất nhiều nhưng vẫn không biết điều họ thực sự muốn. Có người nói lời yêu thương nhưng hành động lạnh nhạt. Có người ít nói nhưng luôn âm thầm giúp đỡ. Có người hứa rất hay nhưng không bao giờ thực hiện.

 

Vì vậy, muốn hiểu người, không thể chỉ nghe lời nói. Cần quan sát hành vi, hoàn cảnh, lựa chọn và cách họ đối xử với người khác.

 

Lời nói cho chúng ta biết một phần con người muốn người khác nhìn thấy.

 

Hành vi thường cho thấy phần con người đang thực sự lựa chọn.

 

Điều đó không có nghĩa mọi lời nói đều giả dối. Con người có thể nói thật, nói điều họ tin tưởng và nói những điều họ thực sự muốn làm. Nhưng giữa lời nói và hành động luôn có khoảng cách nhất định. Chính khoảng cách ấy là nơi chúng ta cần quan sát.

 

Một người nói rằng họ coi trọng gia đình, hãy nhìn cách họ dành thời gian cho gia đình.

 

Một người nói rằng họ tôn trọng người khác, hãy quan sát cách họ đối xử với người yếu thế hơn mình.

 

Một người nói rằng họ có trách nhiệm, hãy nhìn cách họ xử lý công việc khi gặp khó khăn.

 

Một người nói rằng họ trung thành, hãy quan sát họ khi lợi ích thay đổi.

 

Con người thường bộc lộ rõ nhất không phải khi mọi thứ thuận lợi, mà khi họ đứng trước lựa chọn khó khăn.

 

Khi không có lợi ích, họ đối xử thế nào?

 

Khi không có ai giám sát, họ làm gì?

 

Khi có quyền lực, họ sử dụng nó ra sao?

 

Khi mắc lỗi, họ nhận trách nhiệm hay đổ lỗi?

 

Khi người khác thành công, họ chúc mừng hay tìm cách hạ thấp?

 

Những tình huống ấy giúp chúng ta nhìn thấy những đặc điểm sâu hơn trong tính cách.

 

Tuy nhiên, hiểu người không có nghĩa là trở thành người luôn nghi ngờ người khác. Nếu chỉ nhìn một hành vi rồi lập tức kết luận về cả con người, chúng ta rất dễ mắc sai lầm.

 

Một người im lặng có thể đang tức giận, nhưng cũng có thể chỉ đang mệt mỏi.

 

Một người từ chối giúp đỡ có thể ích kỷ, nhưng cũng có thể họ đang gặp khó khăn riêng.

 

Một người mắc lỗi có thể thiếu trách nhiệm, nhưng cũng có thể đó chỉ là một sai sót nhất thời.

 

Một hành vi không đủ để kết luận một con người.

 

Muốn hiểu đúng, cần quan sát hành vi trong cả quá trình.

 

Hãy nhìn vào sự lặp lại.

 

Một lần thất hứa có thể là sai sót.

 

Nhiều lần thất hứa trở thành một kiểu hành vi.

 

Một lần nóng giận có thể là phản ứng nhất thời.

 

Thường xuyên xúc phạm người khác khi bất đồng lại cho thấy vấn đề sâu hơn trong cách ứng xử.

 

Một lần giúp đỡ có thể xuất phát từ cảm xúc.

 

Nhưng thường xuyên giúp đỡ mà không cần được ghi nhận cho thấy một giá trị sống.

 

Vì vậy, đừng chỉ nhìn một khoảnh khắc; hãy nhìn cả một chuỗi hành vi.

 

Muốn hiểu người, còn phải quan sát cách họ đối xử với những người không mang lại lợi ích cho họ.

 

Đây là một trong những thước đo đáng tin cậy.

 

Một người có thể rất lịch sự với cấp trên vì họ cần công việc. Nhưng cách họ đối xử với nhân viên phục vụ, người lao động, người yếu thế hoặc người không có khả năng giúp họ mới cho thấy nhiều hơn về nhân cách.

 

Quyền lực thường làm lộ cách một người nhìn người khác.

 

Khi không có quyền lực, người ta có thể cư xử rất dễ chịu. Khi có quyền lực, họ có thể trở nên áp đặt hoặc cũng có thể trở nên trách nhiệm hơn.

 

Tiền bạc cũng vậy.

 

Khi thiếu tiền, con người có thể nói rằng tiền không quan trọng. Khi có rất nhiều tiền, cách họ sử dụng tiền sẽ cho thấy những giá trị thực sự nằm ở đâu.

 

Có người dùng tiền để khoe địa vị.

 

Có người dùng tiền để bảo vệ gia đình.

 

Có người đầu tư vào tri thức.

 

Có người chia sẻ với cộng đồng.

 

Tiền không hoàn toàn tạo ra bản chất mới, nhưng nó có thể làm những ưu tiên vốn có trở nên rõ ràng hơn.

 

Một yếu tố quan trọng khác khi hiểu người là quan sát cách họ phản ứng khi bị từ chối.

 

Khi được đồng ý, hầu hết mọi người đều dễ chịu.

 

Nhưng khi bị từ chối, bản chất ứng xử dễ bộc lộ hơn.

 

Một người trưởng thành có thể thất vọng nhưng vẫn tôn trọng quyết định của người khác.

 

Một người thiếu kiểm soát có thể nổi giận, xúc phạm hoặc tìm cách trả đũa.

 

Khả năng chấp nhận một chữ “không” là một dấu hiệu quan trọng về mức độ trưởng thành cảm xúc.

 

Tương tự, hãy quan sát cách một người phản ứng trước thất bại.

 

Có người tìm nguyên nhân và sửa chữa.

 

Có người lập tức tìm người để đổ lỗi.

 

Có người im lặng, rút kinh nghiệm rồi tiếp tục.

 

Có người dùng thất bại để chứng minh rằng cả thế giới chống lại mình.

 

Không phải phản ứng nào cũng nói lên toàn bộ con người, nhưng phản ứng lặp lại sẽ tạo thành một bức tranh khá rõ.

 

Muốn hiểu người khác, trước hết cũng phải học cách hiểu chính mình.

 

Bởi con người thường nhìn người khác thông qua những định kiến của chính mình.

 

Người hay nghi ngờ có thể nghĩ ai cũng có ý đồ.

 

Người quá tin tưởng có thể dễ bỏ qua dấu hiệu cảnh báo.

 

Người từng bị phản bội có thể nhìn một mối quan hệ mới bằng nỗi sợ cũ.

 

Người từng thành công có thể đánh giá thấp khó khăn của người khác.

 

Vì vậy, hiểu người không chỉ là quan sát họ.

 

Đó còn là nhận diện những “chiếc kính” mà chính chúng ta đang sử dụng để nhìn họ.

 

Một nguyên tắc quan trọng là phân biệt giữa sự kiện và diễn giải.

 

Sự kiện: người đó không trả lời tin nhắn.

 

Diễn giải: họ coi thường tôi.

 

Sự kiện: người đó từ chối lời đề nghị.

 

Diễn giải: họ không muốn hợp tác với tôi.

 

Sự kiện: người đó im lặng trong cuộc họp.

 

Diễn giải: họ không có năng lực.

 

Ba cách diễn giải trên đều có thể sai.

 

Khi chưa đủ thông tin, hãy giữ sự tỉnh táo.

 

Người hiểu người giỏi không phải người luôn đoán đúng suy nghĩ của người khác. Đó là người biết đặt câu hỏi đúng trước khi đưa ra kết luận.

 

Thay vì:

 

“Tại sao anh lại làm như vậy?”

 

Có thể hỏi:

 

“Điều gì khiến anh đưa ra quyết định đó?”

 

Thay vì:

 

“Anh không quan tâm đến tôi.”

 

Có thể nói:

 

“Tôi cảm thấy mình chưa được lắng nghe. Anh nghĩ thế nào?”

 

Một câu hỏi tốt có thể mở ra sự thật mà một lời phán xét sẽ đóng lại.

 

Trong gia đình, nghệ thuật hiểu người đặc biệt quan trọng.

 

Cha mẹ đôi khi nhìn thấy điểm số của con nhưng không nhìn thấy áp lực phía sau điểm số.

 

Vợ chồng có thể nhìn thấy sự im lặng của nhau nhưng không biết đó là mệt mỏi, tổn thương hay thất vọng.

 

Con cái có thể nhìn thấy cha mẹ nghiêm khắc nhưng không hiểu những nỗi lo phía sau.

 

Muốn hiểu nhau, cần học cách lắng nghe không chỉ bằng tai mà bằng sự đồng cảm.

 

Trong công việc cũng vậy.

 

Một nhà lãnh đạo giỏi không chỉ nhìn vào kết quả. Họ cần hiểu năng lực, động lực, hoàn cảnh và điểm mạnh của từng thành viên.

 

Có người làm tốt khi được trao quyền.

 

Có người cần hướng dẫn rõ ràng.

 

Có người sáng tạo nhưng thiếu tính tổ chức.

 

Có người cẩn trọng và phù hợp với những nhiệm vụ đòi hỏi độ chính xác.

 

Hiểu người giúp đặt đúng người vào đúng vị trí.

 

Đó không chỉ là nghệ thuật quản trị.

 

Đó là cách giúp con người phát huy giá trị của chính mình.

 

Trong các mối quan hệ, cũng cần hiểu rằng không phải ai cũng có cùng hệ giá trị với chúng ta.

 

Một người coi trọng tiền bạc có thể khác người coi trọng tự do.

 

Một người coi trọng sự ổn định có thể khác người thích mạo hiểm.

 

Một người coi trọng gia đình có thể khác người ưu tiên sự nghiệp.

 

Khác biệt không nhất thiết có nghĩa ai đó sai.

 

Điều quan trọng là chúng ta hiểu sự khác biệt trước khi quyết định có nên đồng hành hay không.

 

Hiểu người cũng giúp chúng ta biết đặt giới hạn.

 

Thấu hiểu không đồng nghĩa với cho phép người khác làm tổn thương mình.

 

Tha thứ không có nghĩa là tiếp tục đặt mình vào một môi trường độc hại.

 

Đồng cảm không có nghĩa là bỏ qua mọi hành vi sai trái.

 

Một người trưởng thành có thể hiểu vì sao người khác hành xử như vậy, đồng thời vẫn nói:

 

“Tôi hiểu hoàn cảnh của bạn, nhưng tôi không chấp nhận cách bạn đối xử với tôi.”

 

Đó là sự kết hợp giữa thấu hiểu và nguyên tắc.

 

Trong thời đại mạng xã hội, nghệ thuật hiểu người càng trở nên cần thiết. Chúng ta thường nhìn thấy hình ảnh được lựa chọn, những thành công được chia sẻ và những khoảnh khắc đẹp được công khai. Nhưng một trang cá nhân không phải toàn bộ cuộc đời của một con người.

 

Đừng đánh giá giá trị của mình dựa trên hình ảnh người khác đăng tải.

 

Đừng cho rằng một người luôn hạnh phúc chỉ vì họ thường xuyên đăng ảnh vui vẻ.

 

Đừng cho rằng một người thành công chỉ vì họ sở hữu những thứ đẹp mắt.

 

Con người thật luôn phức tạp hơn hình ảnh họ trình bày.

 

Cuối cùng, nghệ thuật hiểu người không phải là học cách “đọc vị” để kiểm soát người khác.

 

Mục đích cao hơn là hiểu để lựa chọn đúng, hợp tác đúng, yêu thương đúng và đặt giới hạn đúng.

 

Quan sát hành vi nhưng không vội phán xét.

 

Lắng nghe lời nói nhưng không bỏ qua hành động.

 

Hiểu hoàn cảnh nhưng không xóa bỏ trách nhiệm.

 

Nhìn vào lợi ích nhưng không quên giá trị.

 

Và quan trọng nhất, khi muốn hiểu một người, hãy nhớ rằng phía sau mỗi hành vi đều có một câu chuyện mà chúng ta chưa chắc đã biết.

 

Hiểu người không phải nhìn thấu tất cả.

Hiểu người là biết quan sát đủ sâu để không vội vàng kết luận, biết lắng nghe đủ chân thành để nhìn thấy điều người khác chưa nói, và đủ tỉnh táo để lựa chọn cách ứng xử phù hợp.

 

Bởi khi hiểu người, chúng ta không chỉ hiểu họ.

 

Chúng ta cũng đang học cách hiểu chính mình và xây dựng những mối quan hệ tốt đẹp hơn cho tương lai.