HNI 25/8

CHƯƠNG 2. QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH NHÀ NƯỚC HIỆN ĐẠI

1. Mở đầu – Nhà nước và hành trình tổ chức quốc gia

Quá trình hình thành Nhà nước hiện đại ở Việt Nam là một hành trình lịch sử lâu dài, gắn liền với sự hình thành cộng đồng dân tộc, quá trình xây dựng chủ quyền quốc gia, tổ chức xã hội và từng bước hoàn thiện các thiết chế quản trị đất nước.

Nếu trong xã hội truyền thống, Nhà nước chủ yếu được nhìn nhận qua quyền lực của triều đình, hệ thống quan lại và khả năng quản lý lãnh thổ, thì Nhà nước hiện đại được xây dựng trên những nền tảng rộng hơn: chủ quyền quốc gia, pháp luật, hiến pháp, quyền và nghĩa vụ của công dân, bộ máy hành chính, thiết chế đại diện và trách nhiệm quản trị xã hội.

Ở Việt Nam, quá trình chuyển đổi đó diễn ra trong những điều kiện đặc biệt. Đất nước trải qua thời kỳ thuộc địa, các cuộc đấu tranh giành độc lập, chiến tranh, thống nhất và xây dựng đất nước. Vì vậy, lịch sử hình thành Nhà nước hiện đại không thể tách rời lịch sử đấu tranh bảo vệ độc lập và xây dựng một trật tự chính trị – pháp lý mới.

2. Những nền tảng lịch sử của tổ chức Nhà nước Việt Nam

Từ thời cổ đại, các cộng đồng cư dân trên lãnh thổ Việt Nam đã hình thành những thiết chế tổ chức xã hội và quyền lực nhà nước sơ khai. Qua các thời kỳ lịch sử, bộ máy quản lý lãnh thổ ngày càng được củng cố.

Các triều đại phong kiến Việt Nam từng bước xây dựng hệ thống hành chính, luật lệ, quân đội, thuế khóa, giáo dục và các thiết chế quản lý xã hội. Những bộ luật như Quốc triều hình luật thời Lê và Hoàng Việt luật lệ thời Nguyễn cho thấy tư duy pháp luật đã có vị trí nhất định trong việc tổ chức và điều hành xã hội.

Tuy nhiên, Nhà nước truyền thống về bản chất vẫn khác với Nhà nước hiện đại. Quyền lực nhà nước chủ yếu tập trung vào nhà vua và tầng lớp quan lại; khái niệm công dân, quyền con người và cơ chế đại diện chính trị chưa phát triển theo nghĩa hiện đại.

Sự chuyển biến căn bản bắt đầu xuất hiện khi Việt Nam tiếp xúc ngày càng sâu với các tư tưởng chính trị, pháp lý và mô hình Nhà nước hiện đại từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.

3. Từ chế độ thuộc địa đến khát vọng xây dựng Nhà nước độc