HNI 17-5

CHƯƠNG 2: TẠI SAO THẾ GIỚI CẦN MỘT MÔ HÌNH QUỐC GIA MỚI

KHỦNG HOẢNG CỦA MÔ HÌNH QUỐC GIA TRUYỀN THỐNG

Trong suốt hơn hai trăm năm qua, mô hình quốc gia – nhà nước hiện đại đã đóng vai trò là nền tảng tổ chức xã hội của nhân loại. Nhờ nó, chúng ta có hệ thống luật pháp, hạ tầng, giáo dục, y tế, quốc phòng và một trật tự giúp hàng tỷ người có thể sống cùng nhau trong hòa bình.

Không thể phủ nhận: mô hình quốc gia truyền thống đã từng là một trong những phát minh xã hội vĩ đại nhất của con người.

Nhưng cũng giống như mọi hệ thống do con người tạo ra, nó không bất biến.

Thế giới đã thay đổi.

Và khi thế giới thay đổi, những cấu trúc cũ bắt đầu bộc lộ giới hạn của mình.

Chúng ta đang sống trong một giai đoạn chuyển tiếp lịch sử – nơi mô hình quốc gia cũ chưa biến mất, nhưng mô hình quốc gia mới đang dần hình thành.

QUỐC GIA TRUYỀN THỐNG ĐƯỢC SINH RA TRONG MỘT THẾ GIỚI KHÁC

 

Để hiểu cuộc khủng hoảng hiện tại, trước hết ta cần quay về bối cảnh ra đời của quốc gia hiện đại.

 

Mô hình quốc gia – nhà nước được định hình mạnh mẽ từ thế kỷ 18–19, trong thời kỳ cách mạng công nghiệp. Khi đó, thế giới có những đặc điểm rất khác so với hôm nay:

 

Phần lớn dân số sống và làm việc tại một địa phương cố định

 

Kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất vật lý

 

Thông tin di chuyển chậm

 

Việc di chuyển giữa các quốc gia khó khăn và tốn kém

 

Bản sắc cá nhân gắn chặt với nơi sinh ra

 

Trong bối cảnh ấy, việc tổ chức xã hội theo lãnh thổ là hoàn toàn hợp lý.

 

Quốc gia quản lý đất đai.

Quốc gia quản lý dân cư.

Quốc gia quản lý kinh tế.

Quốc gia quản lý dòng tiền.

Biên giới là điều tự nhiên.

Quyền công dân gắn liền với nơi sinh.

Cơ hội sống phụ thuộc vào vị trí địa lý.

 

Trong suốt hàng thế kỷ, mô hình này hoạt động tương đối hiệu quả.

 

Nhưng rồi Internet xuất hiện.

 

INTERNET LÀ CÚ SỐC LỚN NHẤT ĐỐI VỚI KHÁI NIỆM QUỐC GIA

 

Internet không chỉ thay đổi cách chúng ta giao tiếp.

Nó thay đổi cách chúng ta sống, học tập, làm việc và kiếm tiền.

 

Trong lần đầu tiên của lịch sử, con người có thể tạo ra giá trị mà không cần hiện diện tại cùng một nơi.

 

Một lập trình viên có thể làm việc cho công ty ở nửa kia của trái đất.

Một giáo viên có thể dạy học cho học sinh ở nhiều quốc gia cùng lúc.

Một doanh nhân có thể xây dựng doanh nghiệp toàn cầu từ căn phòng nhỏ của mình.

 

Giá trị kinh tế đã tách khỏi địa lý.

 

Và khi kinh tế tách khỏi địa lý, một câu hỏi lớn xuất hiện:

 

Nếu công việc không còn gắn với lãnh thổ, liệu quyền công dân có nên tiếp tục gắn chặt với lãnh thổ?

 

CUỘC KHỦNG HOẢNG CỦA SỰ “KHÔNG THUỘC VỀ”

 

Hàng triệu người trên thế giới đang sống trong một trạng thái mới:

Họ không hoàn toàn thuộc về bất kỳ quốc gia nào.

 

Họ làm việc cho công ty nước ngoài.

Họ kiếm tiền từ nền kinh tế số.

Họ học tập trực tuyến.

Họ có bạn bè và cộng đồng trên toàn cầu.

 

Nhưng quyền lợi, cơ hội và sự bảo vệ của họ vẫn bị giới hạn bởi biên giới quốc gia.

 

Nhiều người trở thành “công dân toàn cầu” về mặt thực tế, nhưng lại không có “quốc gia toàn cầu” về mặt pháp lý và xã hội.

 

Đây là một khoảng trống chưa từng tồn tại trước đây.

 

Và khoảng trống này đang ngày càng lớn.

 

KHỦNG HOẢNG VỀ KINH TẾ QUỐC GIA

 

Kinh tế truyền thống được xây dựng dựa trên ba trụ cột:

 

Lao động

 

Doanh nghiệp

 

Thuế

 

Nhưng trong nền kinh tế số, cả ba trụ cột này đều đang thay đổi.

 

Lao động không còn làm việc tại văn phòng.

Doanh nghiệp không cần trụ sở cố định.

Thu nhập có thể đến từ nhiều quốc gia cùng lúc.

 

Một freelancer có thể:

 

Sống ở Việt Nam

 

Làm việc cho công ty Mỹ

 

Nhận tiền qua nền tảng quốc tế

 

Chi tiêu khi đi du lịch ở châu Âu

 

Câu hỏi đặt ra là:

Họ thuộc nền kinh tế nào?

 

Hệ thống quốc gia truyền thống gặp khó khăn trong việc thích nghi với mô hình kinh tế mới này.

 

Không phải vì họ không muốn thích nghi.

Mà vì cấu trúc cũ không được thiết kế cho một thế giới như vậy.

 

KHỦNG HOẢNG NIỀM TIN

 

Bên cạnh kinh tế, một cuộc khủng hoảng sâu sắc hơn đang diễn ra: khủng hoảng niềm tin.

 

Ở nhiều nơi trên thế giới, người dân cảm thấy khoảng cách giữa họ và bộ máy quản trị ngày càng lớn.

 

Quyết định được đưa ra ở cấp cao.

Nhưng tác động lại ảnh hưởng trực tiếp đến từng cá nhân.

 

Nhiều người cảm thấy họ không thực sự có tiếng nói.

Không thực sự có quyền tham gia.

Không thực sự có khả năng ảnh hưởng.

 

Cảm giác này tạo ra một câu hỏi lớn:

 

Liệu có thể tồn tại một mô hình quản trị mà người dân tham gia trực tiếp hơn?

 

KHỦNG HOẢNG CỦA SỰ TẬP TRUNG

 

Mô hình quốc gia truyền thống dựa trên quyền lực tập trung.

 

Điều này từng cần thiết khi:

Thông tin di chuyển chậm

 

Quyết định cần được thống nhất

 

Công nghệ chưa phát triển

 

Nhưng ngày nay, công nghệ cho phép:

 

Hàng triệu người kết nối tức thì

 

Quyết định được đưa ra nhanh chóng

 

Dữ liệu minh bạch và kiểm chứng được

 

Sự tập trung không còn là lựa chọn duy nhất.

 

Lần đầu tiên, con người có thể tưởng tượng về những hệ thống vận hành dựa trên sự phân quyền và hợp tác.

 

SỰ XUẤT HIỆN CỦA CÔNG DÂN SỐ

 

Một thế hệ mới đang lớn lên.

 

Họ:

 

Sống trên Internet

 

Làm việc trên Internet

 

Học tập trên Internet

 

Kết nối trên Internet

 

Đối với họ, biên giới địa lý không còn mang ý nghĩa như trước.

 

Họ không chỉ hỏi: “Tôi sinh ra ở đâu?”

Họ hỏi: “Tôi thuộc về cộng đồng nào?”

 

Đây là sự thay đổi căn bản về nhận thức.

 

Từ quốc gia dựa trên lãnh thổ → sang cộng đồng dựa trên giá trị.

 

NHU CẦU VỀ MỘT MÔ HÌNH QUỐC GIA MỚI

 

Tất cả những biến đổi này dẫn đến một kết luận quan trọng:

 

Thế giới không nhất thiết cần thay thế quốc gia truyền thống.

Nhưng thế giới cần một lớp quốc gia mới.

 

Một quốc gia bổ sung.

Một quốc gia song song.

Một quốc gia dành cho thời đại số.

 

Một quốc gia:

 

Không bị giới hạn bởi biên giới

 

Được xây dựng bởi cộng đồng

 

Vận hành nhờ công nghệ

 

Tồn tại để phục vụ công dân số

 

Đó chính là lý do mô hình quốc gia phi tập trung ra đời.

 

TỪ KHỦNG HOẢNG ĐẾN CƠ HỘI

 

Mỗi cuộc khủng hoảng đều mở ra một cánh cửa.

 

Khủng hoảng của mô hình cũ không phải là dấu hiệu của sự sụp đổ.

Đó là dấu hiệu của sự tiến hóa.

 

Nhân loại không ngừng tái tạo cách tổ chức xã hội của mình.

 

Từ bộ lạc → thành bang → quốc gia.

Và có lẽ, bước tiếp theo đang đến gần.

 

Từ quốc gia → quốc gia phi tập trung.

 

Hành trình ấy không bắt đầu bằng một cuộc cách mạng ồn ào.

 

Nó bắt đầu bằng những cộng đồng nhỏ.

Những thử nghiệm nhỏ.

Những ngôi làng nhỏ.

Và từ đó, một mô hình mới dần hình thành.

Hành trình này chỉ mới bắt đầu.