HNI 27-12

CHƯƠNG 14: TỰ DO THEO SARTRE: TRÁCH NHIỆM HIỆN SINH

Khi con người không còn chỗ trốn sau lịch sử, tập thể hay phe phái

Nếu Plato lo lắng về việc ai nên lãnh đạo, thì Jean-Paul Sartre đặt ra một câu hỏi còn khó hơn và nguy hiểm hơn đối với mọi hệ thống chính trị:

Điều gì xảy ra khi không có ai, không có học thuyết, không có Thượng đế hay lịch sử nào chịu trách nhiệm thay con người cho lựa chọn của họ?

Triết học hiện sinh của Sartre không đưa ra một mô hình chính trị. Nó làm một việc còn triệt để hơn: nó tước bỏ mọi cái cớ đạo đức mà chính trị thường dùng để tự bào chữa. Trong thế giới của Sartre, không có định mệnh chính trị, không có vai trò được giao sẵn, và không có “phe đúng” bảo đảm cho hành động.

Con người, trong chính trị cũng như trong đời sống, bị kết án phải tự do.

1. “HIỆN HỮU CÓ TRƯỚC BẢN CHẤT”: CÚ ĐÁNH VÀO MỌI Ý THỨC HỆ

Luận điểm nổi tiếng nhất của Sartre – existence precedes essence – không chỉ là một tuyên bố triết học, mà là một quả bom chính trị.

Nó nói rằng:

con người không sinh ra để làm công dân,

không sinh ra để làm người cánh tả hay cánh hữu,

không sinh ra để làm người bảo vệ trật tự hay kẻ cách mạng.

Mọi “bản chất” chính trị chỉ xuất hiện sau lựa chọn. Điều này phá vỡ tận gốc các hệ tư tưởng vốn dựa trên việc định nghĩa con người trước rồi mới cho họ vai trò.

Sartre buộc ta đối diện với một sự thật khó chịu:

bạn không phải là sản phẩm của hoàn cảnh – bạn là tác giả của cách bạn phản ứng với hoàn cảnh.

2. TỰ DO KHÔNG PHẢI QUYỀN, MÀ LÀ GÁNH NẶNG

Trong ngôn ngữ chính trị phổ biến, tự do thường được hiểu như quyền được làm, được nói, được chọn. Nhưng với Sartre, tự do không dễ chịu như vậy. Tự do là không thể trốn tránh việc phải chọn, ngay cả khi không chọn.

Không bỏ phiếu cũng là một lựa chọn.

Không lên tiếng cũng là một lựa chọn.

Phục tùng cũng là một lựa chọn.

Và vì không có bản chất định sẵn, mọi lựa chọn đều không có bảo hiểm đạo đức.

Trong chính trị, điều này có nghĩa:

không có lá cờ nào, không có hiến pháp nào, không có lãnh tụ nào gánh trách nhiệm thay bạn.

3. TRÁCH NHIỆM PHỔ QUÁT ẨN TRONG MỖI HÀNH ĐỘNG

Sartre đi xa hơn nhiều người dám đi. Ông nói rằng khi một cá nhân hành động, họ không chỉ chọn cho mình, mà chọn cho hình ảnh con người nói chung.

Khi tôi hành động thế này, tôi đang ngầm nói:

“Con người nên hành động như thế này trong hoàn cảnh này.”

Vì vậy, tự do luôn đi kèm trách nhiệm phổ quát, dù không có luật phổ quát nào ép buộc.

Trong chính trị, đây là lời cảnh báo nghiêm khắc:

một cử tri bầu theo cảm xúc đang hợp thức hóa chính trị cảm xúc,

một công dân thờ ơ đang chọn một xã hội thờ ơ,

một quan chức trốn sau quy trình đang chọn một nhà nước vô hồn.

4. “NGỤY TÍNH” (MAUVAISE FOI): CĂN BỆNH CHÍNH TRỊ PHỔ BIẾN

Sartre gọi ngụy tính là trạng thái con người tự lừa dối mình để trốn tránh tự do. Ta giả vờ rằng mình không có lựa chọn, rằng mình chỉ là bánh răng trong cỗ máy.

Trong chính trị, ngụy tính có nhiều hình thức quen thuộc:

“Tôi không làm chính trị.”

“Tôi chỉ làm theo luật.”

“Thời thế buộc phải vậy.”

“Đảng tôi quyết định rồi.”

Ngụy tính làm cho cá nhân nhẹ gánh, nhưng nó đẩy toàn bộ trọng lượng đạo đức lên xã hội, khiến xã hội ngày càng nặng nề và vô trách nhiệm.

5. ĐỘI XANH, ĐỘI ĐỎ VÀ NGỤY TÍNH TẬP THỂ

Sartre sẽ không đứng về Đội Xanh hay Đội Đỏ. Ông sẽ nhìn thấy trong cả hai những hình thức ngụy tính khác nhau.

Đội Xanh có thể trốn trách nhiệm sau các lý tưởng trừu tượng: tiến bộ, công bằng, nhân quyền – mà không đối diện đủ với hậu quả cụ thể.

Đội Đỏ có thể trốn trách nhiệm sau truyền thống, trật tự, kỷ cương – mà không đối diện đủ với đau khổ do cứng nhắc gây ra.

Trong cả hai trường hợp, phe phái trở thành nơi trú ẩn tâm lý, cho phép cá nhân nói: “Không phải tôi chọn, chúng tôi chọn.”

Sartre bác bỏ điều đó hoàn toàn.

6. HIỆN SINH KHÔNG PHẢI CHỦ NGHĨA CÁ NHÂN ÍCH KỶ

Hiện sinh thường bị hiểu sai là triết học ích kỷ. Nhưng Sartre nhấn mạnh rằng tôi luôn chọn trong một thế giới có người khác, và lựa chọn của tôi ảnh hưởng đến họ.

Tự do hiện sinh không phải là làm bất cứ điều gì mình muốn, mà là chịu trách nhiệm cho tác động của lựa chọn ấy lên thế giới chung.

Một nền chính trị hiện sinh không xóa bỏ tập thể, mà làm tập thể trưởng thành hơn bằng cách không cho phép cá nhân trốn vào nó.

7. KHÔNG CÓ “THIÊN ĐƯỜNG ĐẠO ĐỨC” TRONG CHÍNH TRỊ

Sartre từ chối mọi đạo đức được bảo chứng sẵn. Không có lịch sử tất yếu dẫn đến xã hội lý tưởng. Không có hệ thống nào tự nó là tốt.

Điều này khiến chính trị trở nên nguy hiểm hơn, nhưng cũng chân thật hơn. Không thể viện dẫn “mục tiêu cao đẹp” để hợp thức hóa mọi phương tiện.

Mỗi hành động phải được chịu trách nhiệm tại đây và bây giờ, không phải ở tương lai mơ hồ.

8. DÂN CHỦ HIỆN SINH: CÔNG DÂN KHÔNG CẦN CỨU TINH

Một nền dân chủ hiện sinh không tìm kiếm lãnh tụ cứu rỗi. Nó cần công dân:

biết rằng mình không vô can,

biết rằng mình có thể sai,

và biết rằng không ai gánh thay hậu quả cho lựa chọn chung.

Dân chủ suy đồi khi công dân tìm sự an ủi trong đám đông. Dân chủ trưởng thành khi công dân chịu được cô đơn đạo đức của lựa chọn.

9. SARTRE TRONG THỜI ĐẠI THUẬT TOÁN

Thuật toán, AI và truyền thông cá nhân hóa tạo ra một dạng ngụy tính mới:

“Thuật toán chọn giúp tôi.”

Nhưng Sartre sẽ nói: việc để người khác chọn thay mình cũng là một lựa chọn. Không có công nghệ nào xóa được trách nhiệm hiện sinh.

Trong chính trị lượng tử của kỷ nguyên mới, mỗi cá nhân là một người quan sát–tác động. Lựa chọn của bạn là một phép đo làm lệch trường xã hội.

10. TỰ DO HIỆN SINH VÀ TRÍ TUỆ LƯỢNG TỬ

Khi kết hợp Sartre với tư duy lượng tử, ta có một nền đạo đức mới:

không ai đứng ngoài hệ thống,

không ai vô tội tuyệt đối,

và không ai có toàn quyền quyết định thay người khác.

Tự do hiện sinh trở thành đạo đức vận hành của xã hội chồng chập.

11. NỖI LO CỦA SARTRE: CON NGƯỜI KHÔNG DÁM TỰ DO

Điều Sartre lo sợ nhất không phải là vô chính phủ, mà là con người từ chối tự do của mình. Khi quá nhiều người trốn tránh trách nhiệm, xã hội sẽ kêu gọi quyền lực mạnh tay.

Chuyên chế, theo Sartre, không đến từ kẻ ác, mà từ đám đông mệt mỏi vì phải chọn.

12. KẾT LUẬN MỞ: DÁM SỐNG KHÔNG CÓ CÁI CỚ

Sartre không cho chúng ta sự yên tâm. Ông cho chúng ta phẩm giá khắc nghiệt của một sinh thể tự do, không có nơi trú ẩn đạo đức.

Câu hỏi của kỷ nguyên mới không còn là:

“Ai đúng?”

Mà là:

“Bạn có dám chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình trong thế giới chung này không?”

Tự do, trong chính trị cũng như trong đời sống, không phải món quà.

Nó là gánh nặng.

Và chính việc dám gánh nó

mới làm con người xứng đáng với tự do.