HNI 09-2

Chương 28. VÌ SAO TIỀN HIỆN TẠI LÀM CON NGƯỜI KHỔ

Con người chưa bao giờ nói nhiều về tiền như hôm nay, và cũng chưa bao giờ khổ vì tiền như lúc này. Ở khắp nơi, người ta làm việc nhiều hơn, chạy nhanh hơn, học nhiều hơn, nhưng cảm giác bất an, mệt mỏi và thiếu đủ lại ngày càng tăng. Nghịch lý nằm ở chỗ: khi tiền trở thành trung tâm của đời sống, thì đời sống lại dần mất đi ý nghĩa.

Tiền, về bản chất ban đầu, không xấu. Nó được sinh ra như một công cụ trao đổi, một phương tiện giúp con người phân bổ công sức và tài nguyên một cách thuận tiện hơn. Nhưng trong quá trình phát triển, tiền đã dần rời xa vai trò phục vụ, để bước lên vị trí thống trị. Khi tiền không còn là phương tiện mà trở thành mục đích, thì khổ đau bắt đầu xuất hiện.

Một trong những nguyên nhân sâu xa khiến tiền hiện tại làm con người khổ là vì nó bị tách rời khỏi giá trị thật của sự sống. Ngày xưa, tiền gắn với lao động cụ thể, với sản phẩm hữu hình, với công sức nhìn thấy được. Ngày nay, tiền có thể được tạo ra từ những con số, những thuật toán, những cấu trúc tài chính mà phần lớn con người không hiểu và không kiểm soát được. Khi tiền được sinh ra nhanh hơn giá trị thật, thì nó không còn phản ánh sự đóng góp của con người, mà phản ánh quyền lực của hệ thống.

Tiền hiện đại khiến con người khổ vì nó tạo ra ảo tưởng về sự giàu có. Người ta có thể có nhiều tiền hơn hôm qua, nhưng lại lo lắng nhiều hơn hôm qua. Sự an tâm không tăng theo số dư tài khoản. Ngược lại, càng có nhiều để mất, nỗi sợ càng lớn. Tiền, thay vì mang lại tự do, lại trở thành nguồn gốc của áp lực liên tục.

Một vấn đề nghiêm trọng khác là tiền đã làm méo mó thước đo giá trị con người. Trong xã hội hiện đại, người ta dễ dàng đánh giá một con người qua thu nhập, tài sản, địa vị tài chính, thay vì qua nhân cách, sự tử tế hay mức độ đóng góp cho cộng đồng. Điều này tạo ra một cuộc đua không hồi kết, nơi con người buộc phải chứng minh giá trị bản thân bằng con số, thay vì bằng sự sống thật của mình.

Khi tiền trở thành thước đo tối thượng, rất nhiều giá trị vô hình bị đẩy ra ngoài lề: tình thân, sự bình an, sức khỏe tinh thần, và cả ý nghĩa sống. Con người sẵn sàng đánh đổi thời gian sống – thứ không bao giờ lấy lại được – để đổi lấy tiền, với hy vọng một ngày nào đó sẽ dùng tiền mua lại cuộc sống. Nhưng nghịch lý là, khi đã có tiền, họ lại không còn đủ thời gian và năng lượng để sống.

Tiền hiện tại làm con người khổ còn vì nó được thiết kế để khan hiếm trong tay số đông và dư thừa trong tay số ít. Hệ thống tiền tệ hiện đại không phân phối tiền dựa trên mức độ đóng góp cho sự sống, mà dựa trên quyền tiếp cận nguồn phát hành và quyền kiểm soát dòng chảy tài chính. Điều này khiến phần lớn con người phải lao động nhiều hơn để giành giật những phần nhỏ của dòng tiền, trong khi một số rất ít người có thể tạo ra tiền mà không cần tạo ra giá trị tương ứng.

Sự khan hiếm nhân tạo này nuôi dưỡng nỗi sợ thường trực: sợ thiếu, sợ mất, sợ tụt lại phía sau. Nỗi sợ ấy khiến con người dễ bị điều khiển, dễ chấp nhận những công việc không phù hợp, những mối quan hệ không lành mạnh, và những lựa chọn đi ngược lại giá trị sống của mình. Khi nỗi sợ chi phối, con người không còn sống tự do, dù họ đang sống trong một xã hội được gọi là văn minh.

Tiền hiện đại cũng làm con người khổ vì nó tách rời con người khỏi cộng đồng. Trong một hệ thống mà ai cũng phải tự lo cho sự tồn tại tài chính của mình, sự gắn kết tự nhiên giữa người với người dần bị thay thế bằng cạnh tranh và so sánh. Người khác không còn là đồng hành, mà trở thành đối thủ. Thành công của người này dễ trở thành áp lực cho người kia, thay vì là niềm vui chung.

Khi cộng đồng suy yếu, con người càng dễ tổn thương trước biến động kinh tế. Một cú sốc tài chính có thể đẩy cả gia đình vào khủng hoảng, không phải vì họ lười biếng hay thiếu năng lực, mà vì hệ thống tiền tệ không được thiết kế để bảo vệ sự sống, mà để tối ưu hóa lợi ích tài chính. Trong một hệ thống như vậy, con người luôn là bên chịu rủi ro lớn nhất.

Tiền hiện tại còn làm con người khổ vì nó thúc đẩy lối sống tiêu dùng quá mức. Khi giá trị con người bị gắn với khả năng mua sắm, con người buộc phải tiêu dùng để cảm thấy mình có giá trị. Điều này tạo ra một vòng luẩn quẩn: làm việc nhiều để có tiền, tiêu tiền để bù đắp sự mệt mỏi, rồi lại phải làm việc nhiều hơn. Sự thỏa mãn chỉ tồn tại trong khoảnh khắc, còn sự trống rỗng thì kéo dài.

Trong vòng xoáy ấy, con người dần mất kết nối với chính mình. Họ không còn biết mình thật sự cần gì, mong muốn gì, hay sống vì điều gì. Tiền trở thành kim chỉ nam thay thế cho la bàn nội tâm. Khi la bàn bị lệch, dù đi rất nhanh, con người vẫn đi sai hướng.

Một nguyên nhân sâu sắc hơn, ít được nhắc đến, là tiền hiện đại không còn gắn với đạo đức. Trong quá khứ, việc kiếm tiền thường gắn với danh dự, uy tín và trách nhiệm xã hội. Ngày nay, tiền có thể được tạo ra mà không cần quan tâm đến hậu quả xã hội hay môi trường. Khi tiền bị tách khỏi đạo đức, con người dễ biện minh cho những hành động gây hại, miễn là chúng mang lại lợi ích tài chính.

Điều này không chỉ làm tổn thương cộng đồng, mà còn làm tổn thương chính người tạo ra tiền. Bởi sâu thẳm bên trong, con người vẫn là sinh thể đạo đức. Khi hành động đi ngược lại giá trị sống, dù có nhiều tiền đến đâu, họ vẫn không thể bình an.

Chương này không nhằm kết án tiền, mà nhằm đặt lại câu hỏi căn bản: tiền đang phục vụ ai? Nếu tiền phục vụ sự sống, nó có thể trở thành công cụ giải phóng con người. Nhưng nếu tiền phục vụ quyền lực và lợi ích tách rời khỏi sự sống, nó sẽ tiếp tục là nguồn gốc của khổ đau.

Hiểu vì sao tiền hiện tại làm con người khổ là bước đầu tiên để hình dung về một hình thái tiền tệ khác – nơi tiền được gắn lại với giá trị thật, với sự sống, với cộng đồng. Đó cũng chính là cánh cửa dẫn sang các chương tiếp theo, nơi HCOIN không được giới thiệu như một công cụ tài chính đơn thuần, mà như một hạt giống cho một nền văn minh tài chính mới.