01/09 CHƯƠNG 2. TIỀN BẠC LÀ CÔNG CỤ, KHÔNG PHẢI MỤC ĐÍCH Tiền là một trong những công cụ có sức ảnh hưởng lớn nhất đến cuộc sống của con người. Nó giúp chúng ta mua thức ăn, có một nơi để ở, chăm sóc gia đình, học tập, đi lại, trải nghiệm và chuẩn bị cho tương lai. Nhưng tiền cũng có thể trở thành nguồn gốc của rất nhiều áp lực. Có người làm việc ngày càng nhiều chỉ vì sợ thiếu tiền. Có người kiếm được rất nhiều nhưng không bao giờ cảm thấy đủ. Có người sở hữu nhiều tài sản nhưng lại không có thời gian dành cho gia đình. Có người dành cả tuổi trẻ để chạy theo một mức sống mà chính họ cũng không biết có thực sự mong muốn hay không. Vấn đề không nằm ở bản thân đồng tiền. Vấn đề nằm ở cách chúng ta nhìn nhận và sử dụng tiền. Tiền có thể là một công cụ tuyệt vời. Nhưng nếu không kiểm soát được nó, chính công cụ đó có thể kiểm soát ngược lại cuộc sống của chúng ta. 1. Tiền không xấu, và nghèo cũng không phải là một phẩm chất Trong nhiều gia đình, trẻ em được dạy rằng không nên quá coi trọng tiền. Một số người lớn lên với suy nghĩ rằng nói về tiền là thực dụng, kiếm nhiều tiền là tham lam hoặc người giàu không hẳn là người tốt. Những quan niệm này có thể khiến chúng ta hình thành một mối quan hệ thiếu lành mạnh với tiền. Thực tế, tiền tự nó không tốt cũng không xấu. Tiền chỉ là một phương tiện. Một khoản tiền có thể được dùng để giúp đỡ cha mẹ, chăm sóc con cái, xây dựng doanh nghiệp hoặc hỗ trợ một người đang gặp khó khăn. Nhưng cũng chính khoản tiền đó có thể được sử dụng để phô trương, tiêu dùng vô trách nhiệm hoặc tạo ra những khoản nợ không cần thiết. Điều quyết định giá trị của tiền không chỉ nằm ở số tiền, mà nằm ở mục đích và cách sử dụng nó. Vì vậy, chúng ta không cần phải xấu hổ vì muốn có tiền. Điều quan trọng là phải hiểu: Mình muốn có tiền để làm gì? Nếu không trả lời được câu hỏi này, rất dễ rơi vào một vòng lặp vô tận: Kiếm tiền → tiêu tiền → thiếu tiền → kiếm nhiều hơn → tiêu nhiều hơn. Và cuộc sống cứ tiếp tục như vậy. 2. Khi tiền trở thành mục đích, “đủ” sẽ biến mất Một trong những cái bẫy nguy hiểm nhất của tiền bạc là không có khái niệm đủ. Khi thu nhập là 10 triệu đồng, bạn nghĩ: “Giá như mình kiếm được 20 triệu.” Khi đạt 20 triệu: “Giá như mình kiếm được 40 triệu.”

Khi đạt 40 triệu: “Có lẽ 70 triệu mới thực sự thoải mái.” Sau đó là 100 triệu. Rồi 200 triệu. Không có gì sai với việc muốn tăng thu nhập. Vấn đề là nếu mỗi lần đạt được một cột mốc bạn lại lập tức đặt một cột mốc mới mà không bao giờ dừng lại để xác định điều gì thực sự quan trọng, bạn có thể dành cả đời để chạy theo một đích đến luôn dịch chuyển. Nếu không biết mình cần bao nhiêu để sống một cuộc sống mình mong muốn, rất dễ biến việc kiếm tiền thành một cuộc đua không có điểm kết thúc. Có một câu hỏi quan trọng hơn “Làm sao để kiếm nhiều tiền hơn?”: “Một cuộc sống đủ đầy đối với tôi trông như thế nào?” Câu trả lời của mỗi người sẽ khác nhau. Với người này, đó là có đủ tiền để chăm sóc cha mẹ. Với người khác, đó là có thời gian đưa con đi học mỗi ngày. Với một người khác nữa, đó là được làm công việc mình yêu thích mà không quá phụ thuộc vào tiền lương hàng tháng. Tiền chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó giúp bạn tiến gần hơn đến cuộc sống mà bạn lựa chọn. 3. Tiền mua được rất nhiều thứ, nhưng không mua được tất cả Tiền có thể mua một căn nhà. Nhưng tiền không tự động tạo ra một gia đình hạnh phúc. Tiền có thể mua dịch vụ chăm sóc sức khỏe tốt hơn. Nhưng tiền không thể đảm bảo chúng ta sẽ không bao giờ gặp bệnh tật. Tiền có thể mua thời gian nghỉ ngơi bằng cách thuê người làm một số công việc. Nhưng tiền không thể quay ngược thời gian đã mất. Tiền có thể mua một chuyến du lịch sang trọng. Nhưng không thể mua lại một khoảnh khắc tuổi thơ của con cái đã trôi qua. Đây là lý do chúng ta cần nhìn tiền một cách cân bằng. Không nên thần thánh hóa tiền. Nhưng cũng không nên xem thường tiền. Tiền có giới hạn, nhưng những gì tiền có thể giúp chúng ta thực hiện lại rất rộng. Biết điều này giúp chúng ta sử dụng tiền đúng chỗ. Thay vì cố dùng tiền để chứng minh mình thành công, hãy dùng tiền để tạo ra những điều thực sự có giá trị đối với cuộc sống. 4. Tiền nên mua sự chủ động, không chỉ mua đồ vật Hãy thử nghĩ về hai cách sử dụng 100 triệu đồng. Cách thứ nhất là dùng toàn bộ số tiền để mua những món đồ mang lại cảm giác hào hứng trong vài tháng. Cách thứ hai là dành một phần để xây dựng quỹ dự phòng, một phần cho học tập và một phần để tích lũy tài sản dài hạn. Cả hai đều là quyết định sử dụng tiền.

Nhưng giá trị tạo ra hoàn toàn khác nhau. Cách thứ nhất có thể mang lại sự thỏa mãn tức thời. Cách thứ hai có thể tạo ra sự chủ động trong tương lai. Đó là một trong những nguyên tắc quan trọng của quản lý tiền: Đừng chỉ hỏi một khoản chi mang lại cho bạn cảm giác gì hôm nay. Hãy hỏi nó ảnh hưởng thế nào đến quyền lựa chọn của bạn ngày mai. Một khoản tiết kiệm có thể không mang lại cảm giác phấn khích như một món đồ mới. Nhưng nó có thể giúp bạn không phải vay tiền khi có biến cố. Một khoản đầu tư vào kỹ năng có thể không tạo ra kết quả ngay lập tức. Nhưng nó có thể giúp bạn tăng khả năng kiếm tiền trong nhiều năm. Một khoản tiền được dùng để xây dựng tài sản có thể không khiến bạn trông giàu hơn. Nhưng nó có thể khiến bạn tự do hơn. 5. Tự do tài chính không có nghĩa là không cần làm việc Có một hiểu lầm phổ biến rằng tự do tài chính nghĩa là có rất nhiều tiền và không bao giờ phải làm việc nữa. Đó không nhất thiết là mục tiêu của tất cả mọi người. Tự do tài chính có thể đơn giản hơn: Bạn có đủ nền tảng tài chính để không phải đưa ra mọi quyết định quan trọng trong cuộc sống chỉ vì thiếu tiền. Bạn có thể lựa chọn công việc phù hợp hơn. Bạn có thể nghỉ ngơi khi cần. Bạn có thể dành thời gian cho gia đình. Bạn có thể học một kỹ năng mới. Bạn có thể thử một dự án kinh doanh. Bạn có thể nói “không” với một công việc mà mình không còn phù hợp. Tự do tài chính vì thế không chỉ được đo bằng số tiền trong tài khoản. Nó còn được đo bằng mức độ lựa chọn mà tiền mang lại cho bạn. Một người có nhiều tiền nhưng bị mắc kẹt trong những khoản nợ khổng lồ có thể chưa thực sự tự do. Một người có tài chính vừa phải nhưng chi tiêu thấp, không nợ quá mức và có khoản dự phòng có thể có nhiều sự chủ động hơn. 6. Đừng dùng tiền để mua sự công nhận Một trong những lý do khiến con người chi tiêu quá mức không phải vì họ thực sự cần món đồ đó. Họ mua vì muốn được người khác nhìn nhận. Muốn có một chiếc xe đẹp để được ngưỡng mộ. Muốn mặc quần áo đắt tiền để cảm thấy mình thành công. Muốn sống trong một căn nhà vượt quá khả năng để chứng minh rằng mình đã “thành đạt”. Muốn tổ chức một đám cưới thật lớn vì sợ người khác đánh giá.

Nhưng nếu động lực chính của việc chi tiêu là ánh mắt của người khác, bạn sẽ rất khó biết điểm dừng. Bởi luôn có người có nhiều tiền hơn. Luôn có chiếc xe đắt hơn. Luôn có căn nhà lớn hơn. Luôn có chuyến du lịch sang trọng hơn. Nếu dùng tiêu chuẩn của người khác để xác định mình cần bao nhiêu tiền, bạn sẽ không bao giờ thực sự thấy đủ. Một câu hỏi đáng để tự hỏi là: “Nếu không ai biết tôi sở hữu thứ này, tôi có còn muốn mua nó không?” Nếu câu trả lời là có, có thể đó là nhu cầu hoặc mong muốn thực sự của bạn. Nếu câu trả lời là không, có lẽ bạn đang mua nhiều hơn một món đồ. Bạn đang mua sự công nhận. 7. Tiền nên phục vụ giá trị sống của bạn Mỗi người có một hệ giá trị khác nhau. Có người coi trọng gia đình. Có người coi trọng sức khỏe. Có người thích tự do và trải nghiệm. Có người muốn xây dựng doanh nghiệp. Có người muốn dành nhiều thời gian cho con cái. Có người muốn nghỉ hưu sớm. Không có một công thức sử dụng tiền duy nhất đúng cho tất cả mọi người. Một người có thể sẵn sàng chi nhiều tiền cho việc đi du lịch nhưng rất tiết kiệm khi mua quần áo. Một người khác có thể dành nhiều tiền cho giáo dục nhưng ít chi cho giải trí. Điều quan trọng là tiền của bạn phải phản ánh điều bạn thực sự coi trọng. Nếu bạn nói gia đình là ưu tiên số một nhưng phần lớn thu nhập lại dành cho những khoản mua sắm để gây ấn tượng với người ngoài, có thể hệ thống tài chính của bạn đang không phù hợp với giá trị sống. Quản lý tiền vì thế không chỉ là bài toán cộng trừ. Nó là bài toán về ưu tiên. 8. Hãy phân biệt “muốn” và “cần” Một kỹ năng cơ bản nhưng cực kỳ quan trọng trong quản lý tài chính là phân biệt: Cần và muốn. Cần là những thứ phục vụ các nhu cầu thiết yếu hoặc mục tiêu quan trọng. Muốn là những thứ chúng ta thích có nhưng không nhất thiết phải có ngay. Ví dụ: Bạn cần một phương tiện để đi làm. Nhưng bạn có thể muốn một chiếc xe cao cấp hơn. Bạn cần một chiếc điện thoại hoạt động tốt. Nhưng bạn có thể muốn phiên bản mới nhất. Bạn cần một nơi ở phù hợp. Nhưng bạn có thể muốn một căn hộ lớn hơn mức thực sự cần thiết. Không phải mọi thứ thuộc nhóm “muốn” đều phải loại bỏ. Cuộc sống không nên biến thành một bảng tính khắc khổ. Bạn vẫn có quyền tận hưởng thành quả lao động của mình. Điều quan trọng là:

Bạn phải mua những thứ mình muốn bằng khả năng tài chính thực tế, thay vì vay mượn tương lai để thỏa mãn hiện tại. 9. Đừng biến tiết kiệm thành một hình thức tự trừng phạt Một số người sau khi học quản lý tiền lại đi đến cực đoan ngược lại. Họ cắt giảm mọi niềm vui. Không dám ăn một bữa ngon. Không dám đi du lịch. Không dám mua bất kỳ thứ gì cho bản thân. Mục tiêu duy nhất là tích lũy càng nhiều càng tốt. Đây cũng không phải một hệ thống bền vững. Nếu quản lý tiền khiến bạn cảm thấy cuộc sống hiện tại hoàn toàn không đáng sống, rất khó duy trì trong nhiều năm. Một hệ thống tài chính tốt cần cân bằng ba yếu tố: Hiện tại – Dự phòng – Tương lai. Bạn cần sống cho hiện tại. Bạn cần chuẩn bị cho những điều bất ngờ. Và bạn cần xây dựng tương lai. Không nên hy sinh hoàn toàn một yếu tố nào. Quản lý tiền tốt không phải là không được tiêu tiền. Mà là biết khoản tiền nào đáng để tiêu. 10. Mỗi đồng tiền nên có một nhiệm vụ Một trong những cách đơn giản nhất để thay đổi mối quan hệ với tiền là ngừng xem tiền chỉ là một con số trong tài khoản. Hãy xem mỗi khoản tiền là một nguồn lực có nhiệm vụ cụ thể. Một phần dành cho cuộc sống hiện tại. Một phần dành cho dự phòng. Một phần dành cho tương lai. Một phần có thể dành cho học tập và phát triển bản thân. Một phần dành cho những điều khiến cuộc sống có ý nghĩa. Khi tiền có nhiệm vụ, bạn sẽ ít bị cuốn theo những quyết định bốc đồng. Bạn không còn nghĩ: “Tôi còn tiền, tôi có thể tiêu.” Mà bắt đầu nghĩ: “Khoản tiền này đang được dành cho mục tiêu gì?” Đây là sự khác biệt giữa tiêu tiền theo cảm xúc và sử dụng tiền theo kế hoạch. 11. Hãy mua thời gian thay vì chỉ mua đồ vật Có một cách rất đáng suy nghĩ để đánh giá một khoản chi: Nó giúp cuộc sống của tôi tốt hơn theo cách nào? Một khoản tiền có thể mua một món đồ. Nhưng một khoản tiền khác có thể mua lại thời gian. Ví dụ, khi tài chính cho phép, bạn có thể thuê một dịch vụ để giảm bớt những công việc không cần thiết, dành thời gian học tập hoặc ở bên gia đình. Một khoản tiền đầu tư vào giáo dục có thể giúp bạn làm việc hiệu quả hơn. Một khoản tiền dành cho sức khỏe có thể giúp bạn duy trì khả năng làm việc và tận hưởng cuộc sống lâu dài hơn.

Một khoản tiết kiệm đủ lớn có thể giúp bạn không phải nhận mọi công việc chỉ vì cần tiền. Như vậy, giá trị của tiền không chỉ nằm ở thứ nó mua được. Mà còn nằm ở thời gian, lựa chọn và sự chủ động mà nó tạo ra. 12. Tiền cũng cần được dùng để nâng cao năng lực tạo ra giá trị Nếu chỉ tập trung vào việc cắt giảm chi tiêu, khả năng cải thiện tài chính sẽ có giới hạn. Bạn có thể tiết kiệm bằng cách bỏ một ly cà phê. Nhưng bạn không thể cắt giảm chi phí mãi mãi để trở nên giàu có. Chi phí có một giới hạn thấp nhất. Trong khi thu nhập có thể được mở rộng nếu năng lực tạo ra giá trị của bạn tăng lên. Vì vậy, một phần tiền nên được sử dụng để: Học kỹ năng mới. Cải thiện chuyên môn. Xây dựng quan hệ chất lượng. Mua công cụ hỗ trợ công việc. Phát triển sức khỏe. Tìm hiểu về tài chính và đầu tư. Xây dựng những nguồn thu nhập mới. Đây là khoản chi có thể mang lại giá trị lâu dài. Chi tiêu thông minh không phải chỉ là chi ít hơn. Đó là chi vào những thứ giúp tương lai của bạn mạnh hơn. 13. Hãy định nghĩa “giàu” theo cách của bạn Nếu hỏi một trăm người: “Bạn muốn trở nên giàu có như thế nào?” Có thể chúng ta sẽ nhận được rất nhiều câu trả lời khác nhau. Nhưng có một câu hỏi sâu hơn: “Tại sao bạn muốn giàu?” Có người muốn không phải lo tiền thuê nhà. Có người muốn cha mẹ được nghỉ ngơi. Có người muốn có thời gian cho con. Có người muốn tự do lựa chọn công việc. Có người muốn xây dựng một doanh nghiệp. Có người đơn giản muốn sống bình an mà không phải lo lắng về những hóa đơn bất ngờ. Không có câu trả lời nào hoàn toàn đúng hay sai. Nhưng bạn cần có câu trả lời của riêng mình. Bởi nếu không biết đích đến, bạn rất dễ dành cả đời để chạy theo những con số. Kết luận: Hãy để tiền làm việc cho cuộc sống của bạn Tiền là một công cụ. Nó có thể giúp bạn giảm bớt áp lực, mở rộng lựa chọn, bảo vệ gia đình, đầu tư vào bản thân và xây dựng tương lai. Nhưng tiền không nên trở thành thước đo duy nhất của thành công. Một cuộc sống tốt không phải là cuộc sống có nhiều đồ vật nhất. Cũng không phải là cuộc sống có số dư tài khoản lớn nhất. Đó là cuộc sống trong đó tiền phục vụ những điều bạn thực sự coi trọng. Vì vậy, hãy kiếm tiền một cách chính đáng.

Hãy giữ tiền bằng kỷ luật. Hãy tiêu tiền có chủ đích. Hãy dùng tiền để xây dựng tài sản. Và quan trọng nhất, hãy biết mình muốn tiền phục vụ cuộc sống của mình như thế nào. Bởi cuối cùng, mục tiêu của quản lý tài chính không phải là có một tài khoản ngân hàng thật lớn. Mục tiêu là có đủ sự chủ động để sống cuộc đời mà bạn lựa chọn. Tiền là công cụ. Bạn mới là người cầm lái.