01/09 CHƯƠNG 3. CÔNG THỨC TÀI CHÍNH CỦA MỘT ĐỜI NGƯỜI Có những công thức rất phức tạp trong tài chính, đầu tư và kinh doanh. Nhưng để bắt đầu quản lý tiền cá nhân, chúng ta không cần quá nhiều công thức. Chỉ cần hiểu một phương trình đơn giản: Thu nhập – Chi tiêu = Khoản tích lũy. Nghe có vẻ quá đơn giản. Nhưng nếu một người thực sự hiểu và áp dụng công thức này trong nhiều năm, cách họ nhìn về tiền có thể thay đổi hoàn toàn. Bởi mọi tài sản lớn đều bắt đầu từ một phần tiền được giữ lại. Một khoản tiết kiệm bắt đầu từ tiền dư. Một quỹ dự phòng bắt đầu từ tiền dư. Một khoản đầu tư bắt đầu từ tiền dư. Một doanh nghiệp mới cũng thường bắt đầu từ nguồn vốn được tích lũy. Và sự tự chủ tài chính cũng bắt đầu từ khoảng cách giữa số tiền bạn kiếm được và số tiền bạn tiêu đi. 1. Công thức đơn giản nhưng quyết định tương lai Hãy tưởng tượng một người có thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng. Nếu họ chi 20 triệu đồng, khoản tích lũy là: 20 triệu – 20 triệu = 0 đồng. Một tháng không có gì nghiêm trọng. Một năm cũng có thể chưa nhìn thấy hậu quả lớn. Nhưng nếu tình trạng này kéo dài 10 năm, họ có thể đã làm việc hàng chục nghìn giờ mà gần như không xây dựng được nguồn lực tài chính tương ứng. Bây giờ hãy giả sử một người khác cũng kiếm 20 triệu đồng nhưng chi 17 triệu. Khoản tích lũy là: 20 triệu – 17 triệu = 3 triệu đồng/tháng. Một năm là: 3 triệu × 12 = 36 triệu đồng. Nếu duy trì trong 10 năm, chưa tính lợi nhuận đầu tư, số tiền tích lũy đã là 360 triệu đồng. Điểm khác biệt ban đầu chỉ là 3 triệu đồng mỗi tháng. Nhưng thời gian biến một khoản tiền nhỏ thành một khoảng cách lớn. Đó chính là lý do quản lý tiền không phải là một vấn đề chỉ dành cho người giàu. Quản lý tiền càng sớm, bạn càng có nhiều thời gian để lợi thế tích lũy phát huy tác dụng. 2. Không có khoản tích lũy, không có nền móng tài chính Hãy hình dung tài chính cá nhân giống như xây một ngôi nhà. Thu nhập là nguồn nguyên liệu đi vào. Chi tiêu là những gì bạn sử dụng để duy trì cuộc sống. Khoản tích lũy là phần vật liệu còn lại để xây dựng tương lai. Nếu toàn bộ thu nhập đều được tiêu hết, bạn không có vật liệu để xây tầng tiếp theo. Bạn có thể có một ngôi nhà hiện tại khá đẹp. Nhưng nó không có nền móng tài chính cho tương lai.

Khoản tích lũy chính là thứ tạo ra: Quỹ dự phòng. Vốn đầu tư. Vốn kinh doanh. Tiền học tập và nâng cao năng lực. Tài sản dài hạn. Khả năng vượt qua biến cố. Sự chủ động trong lựa chọn công việc. Vì vậy, tiền tích lũy không phải là tiền bỏ đi khỏi cuộc sống hiện tại. Nó là tiền được chuyển từ hiện tại sang tương lai. 3. Có ba cách để tăng khoản tích lũy Nếu nhìn vào công thức: Thu nhập – Chi tiêu = Khoản tích lũy thì muốn tăng khoản tích lũy, về lý thuyết chỉ có ba hướng: Tăng thu nhập. Giảm chi tiêu. Hoặc kết hợp cả hai. Nhiều người chỉ tập trung vào một phía. Họ nghĩ: “Muốn có tiền thì phải kiếm nhiều hơn.” Nhưng nếu thu nhập tăng từ 20 lên 30 triệu và chi tiêu cũng tăng từ 18 lên 30 triệu, khoản tích lũy vẫn bằng 0. Ngược lại, nếu chỉ tập trung cắt giảm chi phí, khả năng tích lũy cũng có giới hạn. Bạn không thể giảm mãi những nhu cầu thiết yếu. Vì vậy, chiến lược bền vững hơn là: Kiểm soát chi tiêu trong khi đồng thời nâng cao khả năng tạo thu nhập. Đây là hai bánh xe cùng đưa tài chính cá nhân tiến về phía trước. 4. Đừng chỉ cố kiếm nhiều tiền hơn Tăng thu nhập là điều tốt. Nhưng trước khi nghĩ đến việc kiếm thêm, hãy nhìn vào cách bạn đang sử dụng số tiền hiện tại. Nếu hôm nay bạn không biết 20 triệu đồng của mình đi đâu, việc có thêm 10 triệu đồng chưa chắc giải quyết được vấn đề. Nó có thể chỉ làm cho những khoản chi lớn hơn. Một người kiếm 15 triệu đồng và quản lý tốt có thể có nền tảng tài chính tốt hơn một người kiếm 50 triệu đồng nhưng tiêu 55 triệu đồng. Vì vậy, trước khi hỏi: “Làm sao để kiếm thêm 10 triệu?” hãy hỏi: “Trong 20 triệu tôi đang kiếm được, bao nhiêu đồng thực sự phục vụ tương lai của tôi?” Câu hỏi này buộc bạn nhìn vào thực tế. 5. Chi tiêu không phải kẻ thù Khi nói về tiết kiệm, nhiều người có xu hướng nghĩ rằng: Chi tiêu = xấu. Đó là một cách nhìn quá đơn giản. Bạn cần ăn uống. Bạn cần nơi ở. Bạn cần đi lại. Bạn cần chăm sóc sức khỏe. Bạn cần giải trí. Bạn cần dành tiền cho gia đình. Bạn cũng cần tận hưởng thành quả lao động của mình. Mục tiêu không phải là loại bỏ chi tiêu. Mục tiêu là kiểm soát chi tiêu. Có một sự khác biệt rất lớn giữa: “Tôi không được tiêu tiền.” Và “Tôi quyết định tiền của mình sẽ được dùng vào đâu.” Câu đầu tiên tạo cảm giác thiếu thốn.

Câu thứ hai tạo ra quyền chủ động. Quản lý tài chính tốt không khiến bạn trở thành người keo kiệt. Nó giúp bạn trở thành người có chủ đích. 6. Hãy phân biệt chi phí và giá trị Một khoản chi có thể có giá cao nhưng vẫn đáng tiền. Một khoản chi nhỏ cũng có thể lãng phí nếu lặp đi lặp lại mà không tạo ra giá trị. Ví dụ, một khóa học có giá vài triệu đồng có thể giúp bạn nâng cao năng lực và tăng thu nhập trong nhiều năm. Trong khi đó, hàng chục khoản mua sắm nhỏ không cần thiết có thể âm thầm lấy đi một khoản tiền lớn. Vì vậy, đừng chỉ hỏi: “Món này bao nhiêu tiền?” Hãy hỏi: “Món này mang lại giá trị gì?” Giá trị có thể là: Tiết kiệm thời gian. Tăng thu nhập. Cải thiện sức khỏe. Nâng cao năng lực. Tạo trải nghiệm đáng nhớ. Giúp cuộc sống thuận tiện hơn. Mang lại niềm vui hợp lý. Khi bắt đầu đánh giá tiền bằng giá trị, bạn sẽ không còn quá ám ảnh với việc chỉ tìm thứ rẻ nhất. Bạn bắt đầu tìm thứ đáng tiền nhất. 7. Khoản tích lũy nên có mục đích Một trong những lý do khiến nhiều người tiết kiệm thất bại là họ chỉ nghĩ: “Tôi phải tiết kiệm.” Nhưng tiết kiệm để làm gì? Nếu không có câu trả lời, rất dễ lấy tiền ra khi xuất hiện một nhu cầu hoặc mong muốn mới. Một khoản tích lũy nên có nhiệm vụ rõ ràng. Ví dụ: Tầng 1: Quỹ dự phòng. Dùng để xử lý những biến cố bất ngờ như mất việc, giảm thu nhập hoặc các khoản chi cần thiết ngoài kế hoạch. Tầng 2: Mục tiêu trung hạn. Có thể dành cho học tập, mua tài sản, kinh doanh hoặc những mục tiêu lớn đã xác định. Tầng 3: Tài sản dài hạn. Dùng để xây dựng nguồn lực cho tương lai và tạo ra khả năng sinh lời phù hợp. Khi mỗi khoản tiền có nhiệm vụ, việc giữ tiền trở nên dễ dàng hơn. Bạn không còn cảm giác rằng mình đang “bỏ đó” một khoản tiền. Bạn biết chính xác nó đang phục vụ điều gì. 8. Quỹ dự phòng: chiếc đệm bảo vệ cuộc sống Cuộc sống không bao giờ hoàn toàn theo kế hoạch. Có thể bạn mất việc. Có thể doanh thu kinh doanh giảm. Có thể gia đình phát sinh một khoản chi lớn. Có thể một kế hoạch quan trọng bị trì hoãn. Nếu không có tiền dự phòng, một biến cố nhỏ cũng có thể khiến bạn phải vay nợ. Đó là lý do quỹ dự phòng có vai trò đặc biệt. Quỹ dự phòng không được tạo ra để làm giàu.

Nó được tạo ra để bảo vệ bạn khỏi việc phải bán tài sản hoặc vay nợ trong lúc khó khăn. Một người có quỹ dự phòng có thể bình tĩnh hơn khi gặp biến cố. Họ có thêm thời gian để tìm giải pháp. Họ không bị buộc phải đưa ra quyết định tài chính trong trạng thái hoảng loạn. Đó chính là giá trị thật sự của tiền dự phòng: Không phải lợi nhuận, mà là sự chủ động. 9. Sau quỹ dự phòng là tài sản Khi đã có nền tảng dự phòng phù hợp, khoản tích lũy có thể được sử dụng để xây dựng tài sản. Tài sản có thể có nhiều hình thức khác nhau. Có thể là tiền gửi và các công cụ tài chính phù hợp với mục tiêu. Có thể là danh mục đầu tư. Có thể là tài sản tạo ra dòng tiền. Có thể là một doanh nghiệp. Có thể là kỹ năng giúp bạn tạo ra thu nhập cao hơn. Điều quan trọng là không nên xem đầu tư đơn giản như một trò chơi tìm kiếm lợi nhuận cao nhất. Một khoản đầu tư phù hợp cần được xem xét dựa trên: Mục tiêu, Thời gian. Khả năng chịu rủi ro. Khả năng thanh khoản. Kiến thức của người đầu tư. Khả năng chịu được biến động. Không có khoản đầu tư nào phù hợp với tất cả mọi người. Và không có lợi nhuận cao nào đi kèm với mức rủi ro bằng không. Xây dựng tài sản là một quá trình dài hạn, không phải một cuộc đua làm giàu nhanh. 10. Lãi kép cần thời gian Một trong những sức mạnh lớn nhất của việc tích lũy sớm là lãi kép. Hiểu đơn giản, lãi kép xảy ra khi phần lợi nhuận tạo ra tiếp tục được giữ lại và tạo ra lợi nhuận tiếp theo. Ví dụ, nếu một khoản tiền tạo ra lợi nhuận, sau đó lợi nhuận được tái đầu tư, quy mô vốn có thể tăng dần theo thời gian. Điểm đặc biệt của lãi kép là: Thời gian có thể trở thành đồng minh của người kiên nhẫn. Hai người có thể đầu tư cùng một số tiền. Người thứ nhất bắt đầu sớm và duy trì đều đặn. Người thứ hai trì hoãn nhiều năm rồi mới bắt đầu. Ngay cả khi sau này người thứ hai đầu tư số tiền lớn hơn, người bắt đầu sớm vẫn có thể có lợi thế đáng kể nhờ thời gian. Đây là lý do: Không chỉ số tiền bạn đầu tư quan trọng. Thời điểm bắt đầu cũng quan trọng. Tuy nhiên, lãi kép không phải phép thuật. Nó cần thời gian, sự đều đặn và một chiến lược phù hợp. 11. Khoản tích lũy hôm nay là quyền lựa chọn ngày mai Hãy thử tưởng tượng hai người cùng làm việc trong một công ty. Một người luôn tiêu gần hết thu nhập.

Người kia đều đặn tích lũy một phần. Sau nhiều năm, người thứ hai có thể có khả năng: Nghỉ việc để tìm một công việc phù hợp hơn. Học thêm một lĩnh vực mới. Bắt đầu kinh doanh. Hỗ trợ gia đình. Nghỉ ngơi trong một khoảng thời gian. Đầu tư vào cơ hội mà mình tin tưởng. Trong khi người thứ nhất có thể phải tiếp tục làm công việc hiện tại vì không có lựa chọn khác. Đây là một cách rất thực tế để hiểu giá trị của khoản tích lũy: Tiền tiết kiệm không chỉ mua tài sản. Nó mua quyền lựa chọn. Mỗi khoản tiền được giữ lại hôm nay là một phần quyền tự chủ được chuyển sang tương lai. 12. Đừng nhầm tài sản với những thứ khiến bạn cảm thấy giàu Có một nghịch lý: Nhiều người dùng tiền để mua những thứ khiến họ trông có vẻ giàu, thay vì xây dựng những thứ khiến họ thực sự mạnh về tài chính. Một chiếc xe đắt tiền có thể khiến người khác nghĩ bạn thành công. Một căn nhà lớn có thể khiến bạn cảm thấy mình đã đạt được một cột mốc. Một chiếc đồng hồ đắt tiền có thể mang lại niềm vui. Nhưng những thứ đó không tự động tạo ra sự tự do tài chính. Ngược lại, một tài khoản dự phòng đủ lớn không ai nhìn thấy. Một danh mục tài sản không phải lúc nào cũng được thể hiện ra bên ngoài. Một kỹ năng mới cũng không có hình dáng để khoe. Nhưng chính những thứ vô hình hoặc ít được chú ý này có thể tạo ra sức mạnh tài chính lâu dài. Đừng dùng vẻ ngoài của sự giàu có để đánh giá chất lượng tài chính của mình. Hãy nhìn vào những gì còn lại sau khi mọi khoản tiêu dùng đã đi qua. 13. Công thức của một đời người Nếu nhìn toàn bộ cuộc đời dưới góc độ tài chính, có thể hình dung một vòng tuần hoàn: Năng lực → Thu nhập → Chi tiêu → Tích lũy → Tài sản → Thu nhập tương lai. Khi còn trẻ, năng lực thường là tài sản lớn nhất. Bạn học. Bạn làm việc. Bạn tích lũy kinh nghiệm. Bạn nâng cao kỹ năng. Những điều đó giúp bạn tạo ra thu nhập. Từ thu nhập, bạn phải duy trì cuộc sống. Nếu quản lý tốt, một phần thu nhập được giữ lại. Khoản tiền đó trở thành vốn. Vốn được sử dụng phù hợp để xây dựng tài sản. Tài sản có thể tạo ra lợi ích hoặc thu nhập trong tương lai. Nguồn lực tương lai đó lại giúp bạn có thêm lựa chọn. Đây là một vòng tuần hoàn tích cực. Nhưng cũng tồn tại vòng tuần hoàn ngược:

Thu nhập → Chi tiêu quá mức → Nợ → Áp lực → Phải kiếm nhiều hơn → Chi tiêu tiếp → Nợ tăng. Hai vòng tuần hoàn này có thể bắt đầu từ cùng một mức thu nhập. Điểm khác biệt nằm ở cách sử dụng tiền. 14. Đừng chỉ quản lý tiền, hãy quản lý cả năng lực kiếm tiền Có một sai lầm khác: chỉ tập trung vào tiết kiệm mà quên mất nguồn gốc của tiền. Trong phần lớn giai đoạn đầu của cuộc đời, năng lực tạo ra thu nhập có thể là tài sản quan trọng nhất của bạn. Một kỹ năng có thể giúp bạn tăng thu nhập trong nhiều năm. Một mối quan hệ tốt có thể mở ra một cơ hội nghề nghiệp. Một kinh nghiệm kinh doanh có thể thay đổi khả năng tạo ra giá trị. Một sức khỏe tốt giúp bạn duy trì năng suất. Vì vậy, tiền không chỉ nên được phân bổ cho tiêu dùng và đầu tư tài chính. Một phần tiền cần được dùng để đầu tư vào chính người kiếm ra tiền. Đó là bạn. Nếu một khoản học tập giúp thu nhập của bạn tăng đáng kể trong nhiều năm, giá trị của nó có thể lớn hơn rất nhiều so với việc tiết kiệm một vài khoản chi nhỏ. Do đó: Tiết kiệm giúp bạn giữ lại tiền. Nâng cao năng lực giúp bạn tạo ra nhiều tiền hơn. Hai việc này phải đi cùng nhau. 15. Công thức không phải để tính toán, mà để thay đổi hành vi Bạn không cần mỗi ngày ngồi tính toán hàng chục con số. Điều quan trọng là biến công thức: Thu nhập – Chi tiêu = Khoản tích lũy thành một thói quen. Mỗi khi nhận được tiền, hãy tự hỏi: Bao nhiêu dành cho cuộc sống hiện tại? Bao nhiêu dành cho dự phòng? Bao nhiêu dành cho tương lai? Bao nhiêu dành cho việc nâng cao năng lực? Khi làm được điều này đều đặn, tiền bắt đầu có cấu trúc. Bạn không còn sử dụng tiền theo thứ tự: Nhận tiền → tiêu → còn bao nhiêu thì tính sau. Thay vào đó: Nhận tiền → phân bổ → chi tiêu trong giới hạn → tích lũy → xây dựng tài sản. Đó là lúc quản lý tiền trở thành một hệ thống. 16. Một ví dụ thực tế Giả sử một gia đình có tổng thu nhập 40 triệu đồng mỗi tháng. Họ có thể xây dựng một hệ thống đơn giản: 40 triệu đồng thu nhập → 24 triệu đồng cho chi phí sinh hoạt. → 6 triệu đồng cho quỹ dự phòng và các mục tiêu ngắn hạn. → 6 triệu đồng cho tài sản dài hạn. → 4 triệu đồng cho học tập, trải nghiệm và các mục tiêu cá nhân. Đây chỉ là một ví dụ minh họa. Không có tỷ lệ cố định nào phù hợp với tất cả mọi gia đình.

Một người đang có khoản nợ lớn sẽ cần phân bổ khác. Một gia đình có con nhỏ sẽ có nhu cầu khác. Một người có thu nhập không ổn định cũng cần một hệ thống khác. Điều quan trọng không phải là sao chép tỷ lệ. Điều quan trọng là thu nhập phải được phân bổ trước khi cảm xúc quyết định thay bạn. 17. Hãy đo sự tiến bộ bằng tài sản ròng Thu nhập là một chỉ số. Khoản tiết kiệm hàng tháng là một chỉ số. Nhưng để nhìn toàn cảnh hơn, bạn có thể theo dõi tài sản ròng. Hiểu đơn giản: Tài sản ròng = Tổng tài sản – Tổng nợ. Ví dụ: Bạn có 500 triệu đồng tài sản và 200 triệu đồng nợ. Tài sản ròng là: 500 – 200 = 300 triệu đồng. Sau một năm, nếu tài sản tăng lên 650 triệu nhưng nợ tăng lên 350 triệu, tài sản ròng vẫn chỉ là 300 triệu. Điều này cho thấy một chiếc xe mới, một căn nhà lớn hơn hay một khoản vay lớn không nhất thiết đồng nghĩa với việc bạn giàu lên. Thứ đáng theo dõi là: Giá trị tài chính thực sự của bạn đang tăng hay giảm? Nếu tài sản ròng tăng dần theo thời gian, bạn đang đi đúng hướng. 18. Đừng để một tháng quyết định cảm xúc của bạn Quản lý tài chính là một trò chơi dài hạn. Có tháng bạn có thể chi nhiều hơn bình thường. Có tháng phát sinh việc gia đình. Có tháng thu nhập giảm. Có tháng bạn không đạt mục tiêu tiết kiệm. Điều đó không có nghĩa hệ thống của bạn thất bại. Điều đáng quan tâm là xu hướng trong nhiều tháng và nhiều năm. Nếu tháng này bạn tiết kiệm được ít hơn dự kiến, hãy xem điều gì xảy ra. Điều chỉnh. Tiếp tục. Đừng biến một sai lầm nhỏ thành lý do để từ bỏ toàn bộ kế hoạch. Tài chính cá nhân không đòi hỏi sự hoàn hảo. Nó đòi hỏi sự nhất quán. 19. Mục tiêu cuối cùng không phải là tích lũy vô hạn Có một điểm quan trọng cần nhớ: Tích lũy chỉ là phương tiện. Bạn không tiết kiệm để trở thành người có nhiều con số nhất trong tài khoản. Bạn tích lũy để xây dựng sự an toàn. Bạn xây dựng tài sản để tạo ra lựa chọn. Bạn tăng thu nhập để có khả năng phục vụ những điều quan trọng. Bạn quản lý tiền để giảm sự phụ thuộc và tăng quyền chủ động. Cuối cùng, tiền phải quay trở lại phục vụ cuộc sống. Nếu bạn có một kế hoạch tài chính rất tốt nhưng không bao giờ sử dụng tiền cho những người và những điều mình yêu quý, hệ thống đó cũng cần được xem xét lại.

Tiền có giá trị nhất khi nó được sử dụng đúng mục đích. Kết luận: Từ thu nhập đến tự do Một đời người có thể trải qua rất nhiều giai đoạn. Có lúc thu nhập thấp. Có lúc thu nhập tăng nhanh. Có lúc thất nghiệp. Có lúc kinh doanh thuận lợi. Có lúc gặp biến cố. Không ai có thể kiểm soát hoàn toàn những điều đó. Nhưng chúng ta có thể kiểm soát cách mình sử dụng tiền. Công thức nền tảng rất đơn giản: Thu nhập – Chi tiêu = Khoản tích lũy. Từ khoản tích lũy: Khoản tích lũy → Quỹ dự phòng → Tài sản → Thu nhập tương lai → Nhiều lựa chọn hơn. Đó là con đường từ kiếm tiền đến xây dựng sự tự chủ tài chính. Vì vậy, đừng chỉ hỏi: “Tôi kiếm được bao nhiêu?” Hãy hỏi thêm: “Tôi giữ lại được bao nhiêu?” “Tôi đang dùng khoản tiền đó để xây dựng điều gì?” Và cuối cùng: “Tài sản của tôi có đang giúp tôi có nhiều lựa chọn hơn trong tương lai không?” Bạn không cần bắt đầu với một số tiền lớn. Bạn chỉ cần bắt đầu tạo ra một khoảng cách giữa thu nhập và chi tiêu. Bởi mỗi đồng tiền được giữ lại hôm nay có thể trở thành một phần của tương lai. Tích lũy tạo ra vốn. Vốn tạo ra tài sản. Tài sản tạo ra lựa chọn. Và những lựa chọn đó, theo thời gian, chính là một phần quan trọng của tự do tài chính.