02/09 CHƯƠNG 12. CHI TIÊU THEO NGÂN SÁCH Xây dựng ngân sách cá nhân và gia đình phù hợp với thu nhập thực tế Có một nghịch lý trong quản lý tiền bạc: Người kiếm được nhiều tiền chưa chắc quản lý tiền tốt. Một người có thu nhập 20 triệu đồng mỗi tháng nhưng tiêu hết 20 triệu vẫn có thể gặp khó khăn tài chính. Trong khi đó, một người kiếm 15 triệu nhưng biết cách phân bổ, tiết kiệm và kiểm soát chi tiêu có thể xây dựng được nền tảng tài chính vững chắc hơn theo thời gian. Vấn đề không chỉ là kiếm được bao nhiêu. Vấn đề là: Bạn giữ lại được bao nhiêu, sử dụng như thế nào và số tiền còn lại đang phục vụ mục tiêu gì. Đó chính là lý do ngân sách quan trọng. Ngân sách không phải là một bảng tính khô khan dành cho những người quá cẩn thận với tiền. Ngân sách là bản đồ tài chính giúp bạn biết tiền đang đi đâu và liệu nó có đang đi đúng hướng hay không. 1. Ngân sách không phải là cắt giảm mọi khoản chi Khi nghe đến từ “ngân sách”, nhiều người lập tức nghĩ: “Phải tiết kiệm.” “Không được ăn ngoài.” “Không được mua sắm.” “Phải cắt hết những thứ không cần thiết.” Đó là một cách hiểu chưa đầy đủ. Ngân sách không phải để biến cuộc sống thành một chuỗi ngày kham khổ. Mục tiêu của ngân sách là giúp bạn chi tiền có chủ đích. Bạn vẫn có thể ăn nhà hàng. Vẫn có thể mua quần áo. Vẫn có thể đi du lịch. Vẫn có thể mua những món đồ mình yêu thích. Nhưng thay vì tiêu tiền rồi cuối tháng mới tự hỏi “Tiền của mình đã đi đâu?”, bạn quyết định trước: Mình sẽ dành bao nhiêu cho từng mục tiêu. Khi đó, tiền trở thành công cụ phục vụ cuộc sống thay vì liên tục tạo ra cảm giác thiếu thốn. 2. Hãy bắt đầu bằng thu nhập thực tế Một ngân sách tốt phải bắt đầu từ con số thật. Không phải mức thu nhập bạn hy vọng sẽ có. Không phải tiền thưởng có thể nhận được. Không phải khoản tiền “chắc là tháng này sẽ có”. Hãy bắt đầu bằng thu nhập thực tế và tương đối ổn định. Nếu thu nhập của bạn cố định mỗi tháng, việc lập ngân sách tương đối đơn giản. Nhưng nếu thu nhập thay đổi theo doanh số, hoa hồng, kinh doanh hoặc công việc tự do, bạn nên thận trọng hơn. Trong trường hợp đó, có thể lấy mức thu nhập thấp hoặc mức trung bình thận trọng của những tháng trước làm cơ sở. Nguyên tắc là: Đừng xây dựng cuộc sống dựa trên mức thu nhập tốt nhất của mình.

Hãy xây dựng nó dựa trên mức thu nhập mà bạn có thể tin tưởng. Nếu tháng này kiếm nhiều hơn dự kiến, phần vượt có thể được dành cho tiết kiệm, đầu tư, trả nợ hoặc những mục tiêu lớn. 3. Biết tiền đang đi đâu trước khi tìm cách tiết kiệm Rất nhiều người nói: “Tôi muốn tiết kiệm nhiều hơn.” Nhưng khi được hỏi mỗi tháng tiêu bao nhiêu cho ăn uống, mua sắm, đi lại, giải trí, họ lại không biết chính xác. Đây là vấn đề. Bạn không thể quản lý thứ mà bạn không nhìn thấy. Vì vậy, bước đầu tiên không nhất thiết là cắt giảm. Hãy theo dõi. Trong ít nhất một tháng, ghi lại những khoản chi chính. Không cần quá phức tạp. Có thể chia thành: Nhà ở Ăn uống Đi lại Điện nước và các hóa đơn Giáo dục Sức khỏe Trả nợ Mua sắm Giải trí Tiết kiệm Đầu tư Các khoản khác Sau một tháng, bạn sẽ bắt đầu nhìn thấy bức tranh thực sự. Có thể bạn phát hiện mình không tiêu quá nhiều vào một khoản lớn nào. Nhưng có rất nhiều khoản nhỏ cộng lại thành một con số đáng kể. Khi nhìn thấy sự thật, bạn mới có thể thay đổi. 4. Chia tiền trước khi tiêu tiền Một trong những nguyên tắc đơn giản nhất của ngân sách là: Đừng chờ tiêu xong rồi mới tiết kiệm phần còn lại. Nếu bạn làm như vậy, rất có thể cuối tháng chẳng còn bao nhiêu. Thay vào đó, hãy phân bổ tiền ngay khi nhận thu nhập. Ví dụ, một khoản thu nhập có thể được chia thành: Chi phí thiết yếu → tiết kiệm → mục tiêu tài chính → chi tiêu cá nhân → dự phòng. Tỷ lệ cụ thể không cần giống nhau với mọi người. Người độc thân có thể có cấu trúc ngân sách khác một gia đình có con. Người đang trả nợ sẽ khác người không có nợ. Người sống ở thành phố lớn sẽ khác người sống ở nơi có chi phí thấp. Vì vậy, đừng quá ám ảnh với một công thức cố định. Điều quan trọng là: Mỗi đồng tiền nhận được đều có một nhiệm vụ. 5. Hãy trả tiền cho tương lai trước Một thói quen rất đáng xây dựng là tiết kiệm trước, tiêu sau. Ngay khi nhận thu nhập, hãy chuyển một phần sang tài khoản tiết kiệm hoặc tài khoản dành cho mục tiêu tài chính. Số tiền đó không nên được xem là “tiền còn dư”. Nó là một khoản đã được phân bổ cho tương lai. Ví dụ: Bạn nhận 20 triệu đồng. Thay vì nghĩ: “Tháng này tiêu bao nhiêu, cuối tháng còn bao nhiêu thì tiết kiệm.”

Hãy đổi cách nghĩ thành: “Tháng này tôi sẽ dành trước một khoản cho tương lai. Phần còn lại mới là ngân sách để chi tiêu.” Sự thay đổi này rất nhỏ nhưng có thể tạo ra khác biệt lớn. Bởi vì tiết kiệm không còn phụ thuộc vào ý chí cuối tháng. Nó trở thành một phần cố định trong hệ thống tài chính của bạn. 6. Ngân sách phải phù hợp với cuộc sống thật Một ngân sách thất bại thường không phải vì con số sai. Nó thất bại vì quá xa thực tế. Bạn có thể lập một kế hoạch rất đẹp: Không ăn ngoài. Không mua sắm. Không giải trí. Không cà phê. Không du lịch. Mỗi tháng tiết kiệm một tỷ lệ rất cao. Nhìn trên giấy rất tuyệt. Nhưng nếu bạn không thể duy trì nó, kế hoạch ấy chẳng có giá trị. Một ngân sách tốt phải là ngân sách bạn có thể thực hiện trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Nếu bạn thích cà phê, hãy đưa cà phê vào ngân sách. Nếu bạn thích đi ăn cùng bạn bè, hãy dành một khoản phù hợp. Nếu gia đình có những dịp đặc biệt, hãy dự tính trước. Ngân sách thực tế tốt hơn ngân sách hoàn hảo nhưng không thể duy trì. 7. Đừng quên những khoản chi không xảy ra mỗi tháng Một trong những lý do khiến ngân sách thường xuyên bị phá vỡ là chúng ta chỉ nghĩ đến những khoản chi hàng tháng. Tiền nhà. Tiền điện. Tiền ăn. Tiền đi lại. Nhưng cuộc sống còn có rất nhiều khoản chi không xuất hiện đều đặn: Sửa xe. Mua bảo hiểm. Đóng học phí. Quà sinh nhật. Đám cưới. Du lịch. Khám chữa bệnh. Sửa chữa nhà cửa. Mua thiết bị mới. Nếu không chuẩn bị, những khoản này sẽ trở thành “chi phí bất ngờ”. Thực ra, chúng không hoàn toàn bất ngờ. Chỉ là chúng không xảy ra mỗi tháng. Vì vậy, hãy tạo các khoản quỹ riêng cho những mục tiêu này. Ví dụ, nếu dự kiến một năm cần 12 triệu đồng cho một khoản chi nào đó, có thể dành khoảng 1 triệu mỗi tháng. Khi ngày thanh toán đến, bạn không cần vay tiền hay phá vỡ ngân sách. 8. Gia đình cần một ngân sách chung Trong gia đình, quản lý tiền không chỉ là vấn đề của một người. Nếu một người cố gắng tiết kiệm nhưng người còn lại liên tục chi tiêu thiếu kiểm soát, rất khó đạt mục tiêu chung. Vì vậy, gia đình nên có những cuộc trò chuyện rõ ràng về tiền: Thu nhập bao nhiêu? Chi phí thiết yếu bao nhiêu? Đang có khoản nợ nào? Mục tiêu mua nhà là gì? Mục tiêu giáo dục cho con ra sao? Mỗi tháng cần tiết kiệm bao nhiêu?

Bao nhiêu tiền dành cho chi tiêu cá nhân? Không cần biến gia đình thành một doanh nghiệp. Nhưng cần có sự minh bạch. Tiền bạc càng rõ ràng, những hiểu lầm càng ít. 9. Mỗi người nên có một khoản tiền được tự quyết Một nguyên tắc rất hữu ích trong gia đình là mỗi người nên có một khoản tiền cá nhân trong ngân sách. Khoản tiền đó có thể dùng cho những điều mình thích mà không cần giải thích quá nhiều. Điều này giúp ngân sách bớt cảm giác kiểm soát. Một người không cần phải xin phép cho từng ly cà phê hay món đồ nhỏ. Miễn là nó nằm trong ngân sách cá nhân đã thống nhất. Quản lý tài chính gia đình không chỉ cần kỷ luật. Nó còn cần sự tôn trọng và cảm giác tự chủ. 10. Ngân sách phải có chỗ cho niềm vui Nếu ngân sách chỉ có: Tiền nhà. Tiền ăn. Tiền tiết kiệm. Tiền trả nợ. Tiền đầu tư. Mà không có tiền cho cuộc sống, bạn rất dễ cảm thấy mình đang bị “giam” bởi chính kế hoạch tài chính của mình. Hãy nhớ: Tiền được tạo ra để phục vụ cuộc sống. Vì vậy, hãy dành một phần hợp lý cho niềm vui. Một bữa ăn ngon. Một cuốn sách. Một chuyến đi. Một sở thích. Một món quà cho người thân. Những khoản chi này không nhất thiết là lãng phí. Nếu chúng nằm trong khả năng tài chính và mang lại giá trị thực sự cho cuộc sống, chúng hoàn toàn có chỗ trong ngân sách. 11. Hãy phân biệt chi tiêu tạo giá trị và chi tiêu tiêu hao Không phải mọi khoản chi đều giống nhau. Có những khoản chi chỉ mang lại sự thỏa mãn trong thời gian ngắn. Có những khoản chi giúp tạo ra giá trị lâu dài. Ví dụ: Một khóa học chất lượng có thể giúp bạn nâng cao kỹ năng. Một thiết bị phục vụ công việc có thể giúp bạn làm việc hiệu quả hơn. Một chuyến đi có thể tạo ra trải nghiệm và thời gian chất lượng với gia đình. Một khoản chi cho sức khỏe có thể giúp bạn duy trì khả năng làm việc lâu dài. Ngược lại, có những khoản mua sắm chỉ nhằm thỏa mãn cảm xúc tức thời. Điều quan trọng không phải là gắn nhãn “tốt” hay “xấu” cho từng khoản. Mà là hiểu: Khoản tiền này đang mua cho tôi điều gì? 12. Đừng để ngân sách trở thành nhà tù Một ngân sách tốt không phải một kế hoạch bất biến. Cuộc sống thay đổi. Thu nhập thay đổi. Gia đình thay đổi. Mục tiêu thay đổi. Chi phí thay đổi. Vì vậy, ngân sách cũng cần được điều chỉnh.

Nếu tháng này có khoản chi bất thường, không cần nghĩ rằng: “Tôi đã thất bại.” Hãy xem đó là dữ liệu. Có thể ngân sách cần bổ sung một khoản dự phòng. Có thể chi phí thực tế cao hơn dự kiến. Có thể một mục tiêu nào đó cần được điều chỉnh. Ngân sách là công cụ để bạn điều khiển tiền. Không phải chiếc roi để trừng phạt bản thân. 13. Kiểm tra ngân sách định kỳ Một ngân sách chỉ có tác dụng khi bạn nhìn vào nó thường xuyên. Mỗi tuần có thể dành vài phút để kiểm tra: Mình đã tiêu bao nhiêu? Có khoản nào vượt ngân sách? Vì sao? Có khoản nào có thể điều chỉnh? Mỗi tháng, hãy nhìn lại toàn bộ: Thu nhập thực tế. Tổng chi tiêu. Số tiền tiết kiệm. Số tiền trả nợ. Số tiền đầu tư. Những khoản chi bất thường. Những mục tiêu đã hoàn thành. Bạn không cần biến việc này thành một nghi lễ phức tạp. Chỉ cần đều đặn. Bởi vì những gì được theo dõi sẽ dễ được cải thiện hơn. 14. Hãy để ngân sách phục vụ mục tiêu lớn hơn Cuối cùng, đừng lập ngân sách chỉ để biết tháng này mình còn bao nhiêu tiền. Hãy lập ngân sách để xây dựng một tương lai cụ thể. Bạn muốn có quỹ dự phòng. Muốn mua nhà. Muốn thoát khỏi nợ. Muốn có tiền cho con học. Muốn nghỉ hưu chủ động. Muốn có vốn kinh doanh. Muốn có khả năng nghỉ việc khi không còn phù hợp. Khi ngân sách gắn với một mục tiêu có ý nghĩa, việc kiểm soát chi tiêu sẽ trở nên dễ dàng hơn. Bạn không còn nghĩ: “Tôi phải bớt tiêu.” Bạn bắt đầu nghĩ: “Tôi đang dành tiền cho điều quan trọng hơn.” Đó là một sự thay đổi rất lớn về tâm lý. KẾT CHƯƠNG Ngân sách không phải là nghệ thuật khiến bạn tiêu ít nhất. Ngân sách là nghệ thuật đưa tiền đến đúng nơi. Một người không cần kiếm một khoản thu nhập khổng lồ mới bắt đầu quản lý tiền. Ngay từ hôm nay, bạn có thể bắt đầu bằng những việc rất đơn giản: Biết mình kiếm bao nhiêu. Biết mình tiêu bao nhiêu. Biết tiền đang đi đâu. Dành tiền cho tương lai trước. Chuẩn bị cho những khoản chi không thường xuyên. Dành một phần hợp lý cho niềm vui. Và thường xuyên kiểm tra, điều chỉnh. Hãy nhớ rằng, ngân sách không làm bạn giàu lên chỉ sau một đêm. Nhưng nó tạo ra một thứ vô cùng quan trọng: khả năng kiểm soát. Khi bạn kiểm soát được dòng tiền, bạn kiểm soát được nhiều lựa chọn trong cuộc sống.

Khi bạn biết tiền đi đâu, bạn biết mình đang tiến về đâu. Và khi mỗi đồng tiền đều có một nhiệm vụ, bạn không còn sống trong cảm giác: “Tôi kiếm được tiền nhưng chẳng hiểu tại sao cuối tháng lại hết.” Thay vào đó, bạn có thể nhìn vào tài chính của mình và nói: “Tôi biết tiền của mình đang làm gì.” Đó chính là bước đầu tiên để biến thu nhập thành tài sản, biến tiền bạc thành sự chủ động, và từng bước xây dựng một cuộc sống vững vàng hơn.