HNI 11-9

CHƯƠNG 27. LỢI NHUẬN VÀ GIỚI HẠN ĐẠO ĐỨC

Không phải mọi khoản lợi nhuận đều đáng để theo đuổi.

1. Lợi nhuận không phải là mục tiêu duy nhất

Kinh doanh cần lợi nhuận. Không có lợi nhuận, doanh nghiệp khó tồn tại, người lao động khó có thu nhập, nhà đầu tư khó tiếp tục đồng hành và những giá trị tốt đẹp mà doanh nghiệp muốn tạo ra cũng khó được duy trì.

Nhưng lợi nhuận không phải là tất cả.

Một doanh nghiệp có thể kiếm được rất nhiều tiền trong thời gian ngắn bằng cách bán sản phẩm kém chất lượng, quảng cáo sai sự thật, khai thác nỗi sợ của khách hàng, bóc lột người lao động hoặc tận dụng những lỗ hổng của thị trường. Trên bảng cân đối kế toán, đó có thể là lợi nhuận. Nhưng trên bảng cân đối của đạo đức, đó có thể là một khoản nợ.

Bởi vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là:

“Ta kiếm được bao nhiêu tiền?”

Mà còn phải là:

“Khoản tiền này được tạo ra bằng cách nào?”

Có những đồng tiền làm doanh nghiệp lớn lên.

Cũng có những đồng tiền khiến con người nhỏ lại.

Có những khoản lợi nhuận tạo ra sự thịnh vượng cho nhiều người. Có những khoản lợi nhuận được xây dựng trên sự thiệt thòi của người khác.

Người làm kinh doanh có trí tuệ phải biết phân biệt hai điều đó.

2. Có những ranh giới không nên bước qua

Đạo đức trong kinh doanh không phải là lời nói trang trí trên khẩu hiệu của doanh nghiệp. Đạo đức chính là những giới hạn mà chúng ta tự đặt ra cho mình ngay cả khi không ai nhìn thấy.

Khi một doanh nghiệp đứng trước cơ hội kiếm thêm lợi nhuận bằng cách giảm chất lượng sản phẩm nhưng khách hàng khó nhận biết, đâu là lựa chọn?

Khi có thể che giấu một khuyết điểm để ký được hợp đồng lớn, đâu là lựa chọn?

Khi có thể ép người lao động làm việc quá sức để giảm chi phí, đâu là lựa chọn?

Khi có thể đưa ra những lời quảng cáo quá mức để bán được nhiều hàng hơn, đâu là lựa chọn?

Pháp luật có thể quy định một số giới hạn tối thiểu. Nhưng đạo đức đòi hỏi chúng ta phải tự đặt ra những giới hạn cao hơn.

Không phải điều gì pháp luật chưa cấm cũng là điều đáng làm.

Đó chính là khoảng cách giữa một người chỉ biết kiếm tiền và một người biết tạo dựng giá trị.

3. Lợi nhuận phải đi cùng giá trị

Lợi nhuận bền vững thường xuất hiện khi doanh nghiệp giải quyết được một vấn đề thật của con người.

Khách hàng trả tiền vì họ nhận được giá trị. Người lao động cống hiến vì họ nhận được thu nhập, cơ hội và sự tôn trọng. Đối tác hợp tác vì họ nhìn thấy lợi ích công bằng. Cộng đồng chấp nhận doanh nghiệp vì doanh nghiệp không chỉ lấy đi mà còn đóng góp trở lại.

Một mô hình kinh doanh tốt tạo ra sự cân bằng:

Khách hàng có lợi – doanh nghiệp có lợi – người lao động có lợi – đối tác có lợi – xã hội có lợi.

Nếu một bên phải liên tục chịu thiệt để một bên tối đa hóa lợi nhuận, mô hình ấy sớm muộn cũng tạo ra bất ổn.

Doanh nghiệp có thể thắng một giao dịch bằng cách ép đối tác.

Nhưng muốn thắng một thị trường, phải xây dựng niềm tin.

Doanh nghiệp có thể bán được một lần bằng quảng cáo quá mức.

Nhưng muốn khách hàng quay lại nhiều năm, phải tạo ra sản phẩm thực sự có giá trị.

Doanh nghiệp có thể giảm chi phí bằng cách đối xử tệ với người lao động.

Nhưng muốn có một đội ngũ trung thành, phải biết chia sẻ thành quả.

Lợi nhuận tốt nhất không phải là lợi nhuận lớn nhất trong một lần giao dịch, mà là lợi nhuận có thể được lặp lại trong nhiều năm mà không làm mất đi niềm tin.

4. Đừng biến con người thành công cụ kiếm tiền

Một trong những giới hạn đạo đức quan trọng nhất của kinh doanh là cách chúng ta nhìn con người.

Nếu chỉ xem khách hàng là “người mua”, chúng ta sẽ tìm mọi cách để bán hàng.

Nếu xem khách hàng là “một con người cần được phục vụ”, chúng ta sẽ tìm cách tạo ra giá trị.

Nếu chỉ xem nhân viên là “chi phí”, chúng ta sẽ luôn muốn giảm chi phí.

Nếu xem họ là những con người đang cùng mình xây dựng tương lai, chúng ta sẽ muốn họ trưởng thành cùng doanh nghiệp.

Nếu chỉ xem đối tác là “nguồn lợi nhuận”, chúng ta sẽ tận dụng họ khi có thể.

Nếu xem đối tác là người đồng hành, chúng ta sẽ tìm kiếm sự hợp tác lâu dài.

Đạo đức bắt đầu từ cách chúng ta nhìn con người.

Khi con người được tôn trọng, lợi nhuận trở thành kết quả của sự phục vụ. Khi con người bị lợi dụng, lợi nhuận có thể trở thành cái giá phải trả cho sự xuống cấp.

5. Biết nói “không” với lợi nhuận sai

Một người làm kinh doanh bản lĩnh không chỉ biết nói “có” với cơ hội.

Họ còn phải biết nói “không”.

Không với một hợp đồng quá béo bở nhưng buộc mình phải gian dối.

Không với một sản phẩm có thể gây tổn hại cho khách hàng.

Không với cách bán hàng đánh vào sự thiếu hiểu biết của người mua.

Không với việc hy sinh uy tín để đổi lấy doanh thu trước mắt.

Không với những mối quan hệ làm mình đánh mất nguyên tắc.

Đôi khi, từ bỏ một khoản lợi nhuận hôm nay chính là bảo vệ một tài sản lớn hơn của ngày mai.

Tài sản ấy là uy tín.

Một thương hiệu có thể mất nhiều năm để xây dựng nhưng chỉ cần một quyết định sai cũng có thể đánh mất niềm tin.

Tiền mất có thể kiếm lại.

Thị trường mất có thể xây dựng lại.

Nhưng niềm tin mất đi thì đôi khi rất khó trở lại.

6. Đạo đức là “la bàn” khi không có ai giám sát

Khi có luật pháp, chúng ta biết điều gì được phép và điều gì bị cấm.

Nhưng khi đứng trước những vùng xám, chính lương tâm sẽ trở thành người phán xét.

Một doanh nhân có thể tự hỏi:

Nếu khách hàng biết toàn bộ sự thật, họ có vẫn mua sản phẩm này không?

Nếu nhân viên biết cách tôi đang đối xử với họ, họ có còn tự hào khi làm việc cho tôi không?

Nếu gia đình tôi biết cách khoản lợi nhuận này được tạo ra, tôi có cảm thấy bình an không?

Nếu một ngày mọi quyết định kinh doanh của tôi được công khai, tôi có dám chịu trách nhiệm không?

Những câu hỏi ấy đôi khi quan trọng hơn cả một bảng tính lợi nhuận.

Bởi cuối cùng, doanh nghiệp không chỉ được xây dựng bằng tiền.

Nó được xây dựng bằng những quyết định của con người.

7. Lợi nhuận có đạo đức mới là lợi nhuận bền vững

Trong một nền kinh tế trưởng thành, doanh nghiệp không thể chỉ hỏi: “Làm thế nào để kiếm được nhiều hơn?”

Câu hỏi phải được nâng lên:

“Làm thế nào để tạo ra nhiều giá trị hơn mà không làm tổn thương những người khác?”

Đó là bước chuyển từ tư duy chiếm đoạt sang tư duy kiến tạo.

Người chỉ muốn kiếm tiền sẽ tìm cơ hội để lấy phần lớn nhất.

Người muốn kiến tạo sẽ tìm cách làm cho chiếc bánh lớn hơn để nhiều người cùng được hưởng.

Khi doanh nghiệp tạo ra sản phẩm tốt hơn, khách hàng hạnh phúc hơn, người lao động phát triển hơn, đối tác thịnh vượng hơn và xã hội tiến bộ hơn, lợi nhuận trở thành một phần thưởng chính đáng cho giá trị đã được tạo ra.

Đó là thứ lợi nhuận đáng tự hào.

8. Đạo Trời trong kinh doanh

Đạo Trời không phủ nhận lợi nhuận.

Đạo Trời chỉ nhắc con người rằng lợi nhuận phải thuận với đạo lý.

Làm giàu không có gì sai.

Sai là làm giàu bằng cách khiến người khác nghèo đi về nhân phẩm.

Thành công không có gì sai.

Sai là thành công bằng cách đánh đổi lương tâm.

Có nhiều tiền không có gì đáng trách.

Đáng trách là để tiền trở thành lý do khiến mình quên mất mình là ai.

Một doanh nghiệp có thể đặt mục tiêu doanh thu rất lớn. Nhưng phía sau những con số ấy cần có một câu hỏi lớn hơn:

“Ta đang làm cho cuộc đời tốt đẹp hơn hay chỉ đang làm cho tài khoản của mình lớn hơn?”

Nếu câu trả lời là cả hai, đó là thành công đáng quý.

Nếu chỉ có tiền mà không có giá trị, đó là sự giàu có thiếu nền móng.

Nếu có giá trị mà không biết tạo ra lợi nhuận, doanh nghiệp cũng khó đi đường dài.

Vì vậy, con đường đúng không phải là lựa chọn giữa đạo đức và lợi nhuận.

Mà là học cách tạo ra lợi nhuận bằng đạo đức.

Đó mới là nghệ thuật kinh doanh ở tầng cao.

Lời kết

Một ngày nào đó, bảng doanh thu sẽ khép lại. Những con số trên tài khoản sẽ thay đổi. Những hợp đồng từng rất lớn rồi cũng trở thành ký ức.

Nhưng cách chúng ta đối xử với con người sẽ còn lại.

Uy tín sẽ còn lại.

Nhân cách sẽ còn lại.

Và những giá trị chúng ta tạo ra cho cuộc đời sẽ còn lại.

Vì thế, trước mỗi cơ hội kiếm tiền, hãy tự hỏi:

“Khoản lợi nhuận này có làm tôi giàu hơn mà vẫn khiến tôi trở thành một con người tốt hơn không?”

Nếu có, hãy đi tới.

Nếu không, hãy đủ bản lĩnh để dừng lại.

Bởi không phải mọi khoản lợi nhuận đều đáng để theo đuổi. Có những khoản tiền nên kiếm, có những khoản tiền nên từ chối. Và đôi khi, biết từ chối một khoản lợi nhuận sai chính là cách bảo vệ một cuộc đời đúng.