CHƯƠNG 1 : ĐẠO LÀ GÌ, ĐỜI LÀ GÌ?

Khái niệm Đạo, Đời và mối quan hệ giữa hai con đường

Con người sinh ra đã bước vào đời, nhưng phải đi qua rất nhiều năm tháng mới bắt đầu tự hỏi mình nên sống như thế nào.

Chúng ta học cách kiếm tiền, xây dựng sự nghiệp, tạo dựng gia đình, tìm kiếm vị trí trong xã hội. Chúng ta học cách cạnh tranh, thích nghi và vượt qua khó khăn. Nhưng giữa những tháng năm bận rộn ấy, có một câu hỏi thường bị bỏ quên:

Ta đang sống để có được nhiều hơn, hay để trở thành một con người tốt hơn?

Đó chính là nơi Đạo và Đời gặp nhau.

Đạo không nhất thiết là điều gì xa xôi nằm trên núi cao, trong kinh sách hay sau cánh cửa của những nơi thờ tự. Đời cũng không chỉ là tiền bạc, danh vọng và những cuộc hơn thua.

Đạo là cách ta lựa chọn để sống.

Đời là nơi những lựa chọn ấy được thử thách.

1. Đạo không ở đâu xa

Khi nhắc đến chữ “Đạo”, nhiều người nghĩ ngay đến tôn giáo, tín ngưỡng hoặc những triết lý cao siêu. Nhưng trong phạm vi của cuốn sách này, Đạo được nhìn theo một nghĩa gần gũi hơn: Đạo là con đường sống đúng với những giá trị tốt đẹp của con người.

Đó là biết điều gì nên làm và điều gì không nên làm.

Là khi có thể gian dối để được lợi nhưng vẫn lựa chọn trung thực.

Là khi có quyền làm tổn thương người khác nhưng biết dừng lại.

Là khi thành công mà không khinh thường người thất bại.

Là khi gặp người yếu thế mà không lợi dụng họ.

Và cũng là khi không có bất kỳ ai nhìn thấy, ta vẫn làm điều mà lương tâm cho là đúng.

Như vậy, Đạo không chỉ được thể hiện trong những lời nói lớn lao. Đạo nằm trong những việc rất nhỏ: cách chúng ta đối xử với cha mẹ, giữ lời với bạn bè, làm việc với đồng nghiệp, sử dụng đồng tiền, đối diện với quyền lực và cư xử với một người không thể mang lại lợi ích gì cho mình.

Một người có thể nói rất nhiều về đạo lý nhưng chưa chắc đã sống có Đạo.

Ngược lại, một người bình thường, không nói những điều cao xa, nhưng sống tử tế, giữ chữ tín, biết trước biết sau và không làm điều trái với lương tâm — người ấy đã mang Đạo vào đời sống của mình.

2. Đời là nơi con người được thử thách

Nếu Đạo là con đường thì Đời chính là nơi ta bước đi trên con đường ấy.

Đời có cơm áo, tiền bạc, gia đình, sự nghiệp, tình yêu, trách nhiệm, thành công và thất bại. Đời có những ngày bình yên nhưng cũng có những lúc con người bị đặt trước những lựa chọn vô cùng khó khăn.

Khi chưa có tiền, người ta có thể nói rằng tiền không quan trọng.

Khi chưa có quyền lực, người ta có thể nói mình sẽ không bao giờ thay đổi.

Khi chưa bị phản bội, người ta dễ nói về sự tha thứ.

Khi chưa chịu mất mát, người ta dễ khuyên người khác hãy biết buông bỏ.

Nhưng chỉ khi thực sự bước vào hoàn cảnh ấy, con người mới biết những điều mình từng tin có đủ mạnh để dẫn đường cho mình hay không.

Đời vì thế giống như một phép thử.

Nó không chỉ thử khả năng của chúng ta mà còn thử nhân cách của chúng ta.

Có người nghèo khó vẫn giữ được lòng ngay thẳng. Có người vừa có chút tiền đã thay đổi cách đối xử với những người xung quanh. Có người khi chưa thành công rất khiêm nhường, nhưng khi có địa vị lại quên mất những người từng đồng hành cùng mình.

Những lúc như vậy, Đời đang hỏi một câu rất đơn giản:

Khi hoàn cảnh thay đổi, con người bên trong ta có thay đổi hay không?

3. Đạo và Đời không phải hai con đường đối lập

Một trong những hiểu lầm phổ biến là cho rằng muốn sống có Đạo thì phải rời xa cuộc đời.

Dường như một bên là thanh tịnh, một bên là bon chen. Một bên là tinh thần, một bên là vật chất. Một bên là buông bỏ, một bên là khát vọng.

Nhưng thực ra, Đạo và Đời không nhất thiết đối lập.

Con người vẫn có thể làm kinh doanh mà sống có Đạo.

Vẫn có thể kiếm nhiều tiền mà không tham lam.

Vẫn có thể có quyền lực mà không lạm dụng quyền lực.

Vẫn có thể cạnh tranh mà không dùng thủ đoạn.

Vẫn có thể theo đuổi thành công mà không chà đạp lên người khác.

Vấn đề không nằm ở việc ta có bao nhiêu tiền, nắm giữ vị trí nào hay đạt được thành tựu lớn đến đâu. Vấn đề nằm ở cách ta đạt được những điều đó và cách ta sử dụng chúng.

Tiền trong tay một người có trách nhiệm có thể tạo ra việc làm, nuôi sống gia đình và giúp đỡ cộng đồng. Nhưng tiền trong tay một người bị lòng tham điều khiển có thể trở thành nguyên nhân của lừa dối và tổn thương.

Quyền lực cũng vậy.

Bản thân quyền lực không hoàn toàn tốt hay xấu. Điều quyết định chính là con người sử dụng nó để phục vụ hay thống trị, bảo vệ hay lợi dụng.

Vì thế, Đạo không yêu cầu con người chạy khỏi Đời.

Đạo dạy con người đi giữa Đời mà không đánh mất mình.

4. Khi Đạo không đi cùng Đời

Nếu chỉ nói về Đạo mà không hiểu Đời, con người rất dễ trở nên lý tưởng hóa.

Ta có thể đưa ra những lời khuyên đúng nhưng không thể áp dụng. Ta có thể yêu cầu người khác sống cao thượng trong khi không hiểu những áp lực họ đang chịu đựng.

Một người phải nuôi cha mẹ già, chăm sóc con nhỏ và trả những khoản nợ của gia đình sẽ nhìn cuộc sống khác với một người không mang những trách nhiệm ấy.

Bởi vậy, lòng tốt cũng cần trí tuệ.

Tử tế không có nghĩa là để người khác lợi dụng.

Tha thứ không có nghĩa là tiếp tục chấp nhận tổn thương.

Biết đủ không có nghĩa là từ bỏ khát vọng.

Khiêm nhường không có nghĩa là tự hạ thấp mình.

Đạo nếu tách khỏi thực tế rất dễ trở thành những lời đẹp đẽ nhưng xa rời cuộc sống.

5. Khi Đời không còn Đạo

Nhưng điều nguy hiểm hơn là khi con người chỉ biết Đời mà quên mất Đạo.

Khi ấy, tiền bạc có thể trở thành thước đo duy nhất của giá trị. Thành công được đánh giá bằng những gì người ta sở hữu. Quan hệ được cân nhắc bằng lợi ích. Con người bắt đầu hỏi: “Tôi được gì?” trước khi hỏi: “Điều này có đúng không?”

Nếu mọi thứ đều được phép miễn là có lợi, ranh giới đạo đức sẽ dần biến mất.

Người ta có thể thắng một thương vụ nhưng mất chữ tín.

Có thể đạt được địa vị nhưng mất bạn bè.

Có thể sở hữu rất nhiều nhưng không còn bình an.

Và đáng sợ nhất, một người có thể chiến thắng cả thế giới bên ngoài nhưng lại không còn nhận ra chính mình.

Đó là cái giá của một cuộc đời có rất nhiều thành tựu nhưng thiếu một chiếc la bàn bên trong.

6. Đi giữa Đạo và Đời

Cuộc sống không yêu cầu chúng ta lựa chọn một trong hai: hoặc Đạo, hoặc Đời.

Điều khó hơn là học cách giữ cả hai.

Ta vẫn làm việc, kiếm tiền, xây dựng sự nghiệp và theo đuổi ước mơ. Nhưng trong hành trình ấy, cần có những giới hạn mà dù lợi ích lớn đến đâu ta cũng không vượt qua.

Ta có thể đi nhanh, nhưng phải biết mình đang đi về đâu.

Ta có thể vươn cao, nhưng đừng quên nơi mình bắt đầu.

Ta có thể trở nên giàu có, nhưng đừng để tài sản trở thành thứ sở hữu ngược lại chính mình.

Và khi đứng trước một lựa chọn khó khăn, đôi khi câu hỏi quan trọng nhất không phải là:

“Việc này đem lại cho tôi bao nhiêu?”

Mà là:

“Sau khi làm điều này, tôi sẽ trở thành người như thế nào?”

Lời kết chương

Đạo và Đời chưa bao giờ thực sự tách rời.

Đạo cần Đời để được kiểm chứng. Đời cần Đạo để có phương hướng.

Một con thuyền có thể rất lớn, động cơ rất mạnh và đi rất nhanh. Nhưng nếu không có la bàn, chính tốc độ ấy có thể đưa nó ngày càng xa nơi cần đến.

Con người cũng vậy.

Tài năng giúp ta đi nhanh. Tiền bạc giúp ta đi xa. Quyền lực giúp ta mở nhiều cánh cửa. Nhưng chỉ có những giá trị bên trong mới giúp ta biết cánh cửa nào nên bước qua và con đường nào nên dừng lại.

Vì cuối cùng, điều quan trọng không chỉ là một đời người đã đi được bao xa, có được bao nhiêu hay đứng ở vị trí nào.

Điều quan trọng hơn là sau tất cả những được mất, thành bại và thăng trầm ấy, khi quay về đối diện với chính mình, ta vẫn có thể bình thản nói:

Tôi đã sống giữa Đời, nhưng không đánh mất Đạo trong mình.