CHƯƠNG 9. BỚT THAM, BỚT SÂN, BỚT SI

Ba chiếc bóng thường kéo con người xa khỏi sự bình an

1. BA CHIẾC BÓNG TRONG TÂM MỖI NGƯỜI

Con người luôn mong muốn được sống bình an.

Ta tìm kiếm bình an trong một ngôi nhà đẹp, một công việc ổn định, một khoản tiền đủ lớn, một gia đình hạnh phúc hay một vị trí được người khác tôn trọng.

Nhưng đôi khi, dù đã có rất nhiều thứ, lòng người vẫn chưa yên.

Bởi sự bất an không phải lúc nào cũng đến từ hoàn cảnh bên ngoài. Có những bất an được tạo ra ngay trong chính tâm mình.

Trong tư tưởng phương Đông, tham – sân – si thường được nhắc đến như ba trạng thái có thể làm con người mất đi sự sáng suốt.

Tham khiến ta luôn muốn thêm.

Sân khiến ta bị cuốn vào giận dữ, oán trách.

Si khiến ta nhìn sự việc thiếu rõ ràng, dễ bị định kiến và ham muốn dẫn dắt.

Ba điều ấy không chỉ xuất hiện ở một số người. Chúng tồn tại ở những mức độ khác nhau trong mỗi chúng ta.

Vấn đề không phải là tự trách mình vì còn tham, còn giận hay còn những lúc chưa sáng suốt.

Điều quan trọng là nhận ra chúng khi chúng xuất hiện và không để chúng trở thành người cầm lái cuộc đời.

2. THAM – KHI “MUỐN” TRỞ THÀNH “KHÔNG BAO GIỜ ĐỦ”

Mong muốn không phải điều xấu.

Nếu con người không có mong muốn, sẽ khó có động lực học tập, lao động, sáng tạo và phát triển.

Muốn cuộc sống tốt hơn là bình thường.

Muốn có tài chính vững vàng, một ngôi nhà tốt, sự nghiệp thành công hay điều kiện chăm sóc gia đình tốt hơn cũng không có gì đáng trách.

Nhưng giữa khát vọng và lòng tham có một ranh giới.

Khát vọng hướng con người đến sự phát triển.

Lòng tham khiến con người không còn biết thế nào là đủ.

Có một rồi muốn mười.

Có mười lại nhìn người có một trăm.

Đạt được một vị trí lại lập tức muốn vị trí cao hơn, không phải vì muốn tạo thêm giá trị mà chỉ vì không chịu được việc có người đứng trên mình.

Khi ấy, con người không còn sở hữu tài sản hay địa vị nữa. Ngược lại, chính tài sản và địa vị bắt đầu sở hữu tâm trí con người.

Điều đáng sợ nhất của lòng tham không phải là muốn có nhiều.

Mà là có bao nhiêu vẫn cảm thấy thiếu.

3. BIẾT ĐỦ KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ NGỪNG PHẤN ĐẤU

Nhiều người lo rằng nếu biết đủ, con người sẽ mất động lực tiến lên.

Nhưng biết đủ và ngừng phát triển là hai điều khác nhau.

Một người có thể biết ơn những gì mình đang có nhưng vẫn xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn.

Có thể hài lòng với giá trị của bản thân nhưng vẫn học hỏi mỗi ngày.

Có thể trân trọng căn nhà hiện tại nhưng vẫn cố gắng để có điều kiện sống tốt hơn.

Biết đủ là trạng thái của tâm, không phải giới hạn của năng lực.

Ta vẫn tiến lên, nhưng không tự hành hạ mình vì chưa đến đích.

Ta vẫn kiếm tiền, nhưng không vì tiền mà đánh đổi mọi nguyên tắc.

Ta vẫn muốn thành công, nhưng không cần người khác thất bại để chứng minh thành công của mình.

Khi hiểu được điều ấy, khát vọng không còn đối nghịch với bình an.

Con người có thể vừa phát triển, vừa biết ơn.

Vừa đi xa, vừa tận hưởng con đường.

4. SÂN – NGỌN LỬA ĐỐT MÌNH TRƯỚC KHI ĐỐT NGƯỜI

Ai cũng từng giận.

Giận khi bị xúc phạm.

Giận khi bị hiểu lầm.

Giận khi người khác không làm theo điều mình mong muốn.

Giận khi gặp bất công.

Bản thân cơn giận không hoàn toàn xấu. Nó có thể báo cho chúng ta biết rằng một ranh giới đang bị xâm phạm hoặc một điều nào đó cần được giải quyết.

Nhưng nếu không được kiểm soát, cơn giận có thể biến thành sân hận.

Khi sân nổi lên, ta dễ nói những lời bình thường sẽ không nói.

Ta muốn làm người khác đau vì mình đang đau.

Ta muốn chiến thắng hơn là giải quyết vấn đề.

Có những mối quan hệ được xây dựng mười năm nhưng bị tổn thương chỉ bởi mười phút mất kiểm soát.

Ngọn lửa giận dữ thường làm nóng người đang cầm nó trước tiên.

Người ta giận có thể đã quên câu chuyện từ lâu, còn ta vẫn mang sự bực tức trong lòng nhiều ngày, nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Ôm sân hận quá lâu đôi khi là để một chuyện đã qua tiếp tục chiếm giữ hiện tại của mình.

5. BỚT SÂN KHÔNG PHẢI LÀ CHẤP NHẬN MỌI THỨ

Bớt sân không có nghĩa là ai làm gì cũng im lặng.

Không phải chịu đựng sự xúc phạm.

Không phải bỏ qua mọi sai trái.

Một người bình tĩnh vẫn có thể nói “không”.

Một người bao dung vẫn có thể đặt ra giới hạn.

Một người tử tế vẫn có thể rời khỏi một mối quan hệ gây tổn thương.

Điểm khác biệt nằm ở cách phản ứng.

Ta giải quyết vấn đề vì muốn mọi thứ tốt hơn, không phải chỉ để trả đũa.

Ta bảo vệ quyền lợi nhưng không nhất thiết phải nuôi dưỡng thù hận.

Ta có thể phản đối một hành động mà không biến sự phản đối thành mong muốn hủy hoại một con người.

Khi giận, hãy tự hỏi:

“Điều tôi sắp làm sẽ giải quyết vấn đề hay chỉ làm cơn giận lớn hơn?”

Chỉ một câu hỏi ấy đôi khi đủ để giúp ta dừng lại trước một quyết định đáng tiếc.

6. SI – KHI TA KHÔNG NHÌN THẤY SỰ THẬT RÕ RÀNG

Nếu tham là muốn quá nhiều và sân là giận quá sâu, thì si có thể hiểu là sự thiếu sáng suốt trong cách nhìn nhận bản thân và cuộc đời.

Si khiến con người tin rằng mình luôn đúng.

Si khiến ta chỉ nghe những điều mình muốn nghe.

Si khiến ta đánh giá người khác qua thành kiến.

Si khiến ta chạy theo đám đông mà không tự hỏi điều đó có thực sự phù hợp với mình hay không.

Có khi ta ghét một người chỉ vì nghe câu chuyện từ một phía.

Có khi ta chạy theo một cơ hội chỉ vì thấy nhiều người đang chạy theo.

Có khi ta tưởng tiền bạc sẽ giải quyết mọi vấn đề, cho đến khi có tiền rồi mới nhận ra có những khoảng trống không thể lấp bằng vật chất.

Cái khó của “si” là người đang thiếu sáng suốt thường không biết rằng mình đang thiếu sáng suốt.

Vì thế, thuốc giải quan trọng là học hỏi, quan sát và biết nghi ngờ chính những kết luận quá chắc chắn của mình.

7. MUỐN BỚT SI, HÃY HỌC CÁCH NHÌN TỪ NHIỀU PHÍA

Trí tuệ không bắt đầu từ việc biết tất cả.

Nó bắt đầu từ khả năng thừa nhận:

“Có thể tôi chưa biết đủ.”

Trước một câu chuyện, hãy nghe nhiều phía.

Trước một quyết định lớn, hãy tìm thêm thông tin.

Trước khi phán xét một người, hãy nhớ rằng ta không biết toàn bộ hành trình của họ.

Và trước khi khẳng định mình đúng, hãy thử đặt câu hỏi:

“Nếu tôi sai thì sao?”

Người có trí tuệ không phải lúc nào cũng nói nhiều hơn.

Đôi khi họ biết dừng lại lâu hơn trước khi kết luận.

Càng hiểu cuộc đời, ta càng nhận ra thế giới hiếm khi chỉ có trắng và đen.

Giữa đúng và sai đôi khi còn có hoàn cảnh, góc nhìn, thời điểm và những điều ta chưa biết.

8. THAM – SÂN – SI CÓ THỂ NUÔI DƯỠNG LẪN NHAU

Ba chiếc bóng này hiếm khi tồn tại riêng biệt.

Vì tham một điều gì đó, ta có thể nổi sân khi không đạt được.

Vì sân, ta có thể mất sáng suốt và rơi vào si.

Vì si, ta lại theo đuổi những thứ không thực sự cần thiết và nuôi lớn lòng tham.

Một vòng tròn cứ thế hình thành.

Ví dụ, ta muốn được công nhận. Khi người khác được khen còn mình không được chú ý, lòng tham về danh tiếng biến thành ghen tị. Ghen tị sinh ra bực tức. Bực tức khiến ta nhìn người kia bằng thành kiến và không còn công bằng.

Muốn phá vòng tròn ấy, trước hết phải nhìn thấy nó.

Khi tham xuất hiện, hãy hỏi: “Tôi thực sự cần điều này hay chỉ đang muốn hơn người khác?”

Khi sân xuất hiện, hãy hỏi: “Tôi đang giải quyết vấn đề hay đang bảo vệ cái tôi?”

Khi si xuất hiện, hãy hỏi: “Tôi đã hiểu đủ sự việc chưa?”

Những câu hỏi đơn giản có thể mở ra một khoảng trống cho sự tỉnh thức.

9. BỚT ĐI ĐÔI KHI LẠI LÀ CÓ THÊM

Cuộc đời thường dạy chúng ta cách có thêm.

Thêm tiền.

Thêm tài sản.

Thêm kiến thức.

Thêm thành tích.

Thêm những mối quan hệ.

Nhưng trưởng thành đôi khi lại là nghệ thuật bớt đi.

Bớt một chút ham muốn không cần thiết, ta có thêm sự hài lòng.

Bớt một chút nóng giận, ta có thêm bình tĩnh.

Bớt một chút thành kiến, ta có thêm khả năng thấu hiểu.

Bớt so sánh, ta có thêm tự do.

Bớt cái tôi, ta có thêm những mối quan hệ tốt đẹp.

Bớt chạy theo ánh mắt của người khác, ta có thêm không gian để sống cuộc đời của chính mình.

Không cần đợi đến khi hoàn toàn hết tham, hết sân, hết si mới có thể bình an.

Có lẽ điều thực tế hơn là mỗi ngày bớt đi một chút.

Hôm nay bớt một lần nổi nóng.

Ngày mai bớt một lần so sánh.

Một ngày khác bớt một ham muốn không cần thiết.

Những thay đổi rất nhỏ ấy, nếu được lặp lại đủ lâu, có thể tạo nên một nội tâm hoàn toàn khác.

10. BÌNH AN BẮT ĐẦU TỪ BÊN TRONG

Chúng ta không thể kiểm soát tất cả những gì xảy ra ngoài kia.

Không thể khiến mọi người đều hiểu mình.

Không thể ngăn mọi thất bại.

Không thể giữ mọi thứ mình yêu quý mãi mãi.

Nhưng ta có thể học cách lựa chọn thái độ trước những điều ấy.

Khi bớt tham, ta không còn phải chạy mãi theo cảm giác “chưa đủ”.

Khi bớt sân, ta không để lỗi lầm của người khác chiếm quá nhiều không gian trong tâm mình.

Khi bớt si, ta nhìn cuộc đời rõ hơn và bớt bị dẫn dắt bởi ảo tưởng, định kiến hay cảm xúc nhất thời.

Bình an vì thế không nhất thiết là cuộc đời không còn sóng gió.

Bình an là khi giữa sóng gió, tâm mình vẫn có một nơi để trở về.

Con đường ấy không hoàn thành trong một ngày.

Nó là quá trình quan sát mình, sửa mình và hiểu mình suốt cả cuộc đời.

Mỗi lần nhận ra lòng tham trước khi nó dẫn ta đi quá xa, ta đã tiến một bước.

Mỗi lần dừng được một cơn giận trước khi làm tổn thương người khác, ta đã tiến một bước.

Mỗi lần đủ khiêm tốn để thừa nhận mình chưa biết, ta cũng đã tiến một bước.

Bớt tham để lòng nhẹ hơn.
Bớt sân để tâm yên hơn.
Bớt si để mắt sáng hơn.

Và đôi khi, hạnh phúc không nằm ở việc cuộc đời cho ta thêm bao nhiêu.

Nó nằm ở việc trong lòng ta đã biết buông bớt được bao nhiêu.