SÁCH TRẮNG DRHOUSES – NGÔI NHÀ TẠO GIÁ TRỊ PHẦN II – NGÔI NHÀ VIỆT NAM XƯA & NAY CHƯƠNG 7 TINH HOA KIẾN TRÚC VIỆT > Tinh hoa của kiến trúc Việt không nằm ở việc giữ nguyên một hình thức của quá khứ, mà ở khả năng nhận ra những nguyên lý đã giúp ngôi nhà sống hài hòa với con người, khí hậu và thời gian. Giữ bản sắc không phải giữ nguyên hình dáng. Giữ bản sắc là giữ được tinh thần. MỞ ĐẦU Sau khi nhìn lại nhà ba gian, nhà năm gian, nhà rường, nhà Nam Bộ cùng những không gian sân – hiên – vườn, câu hỏi quan trọng không còn là: “Làm thế nào để xây một ngôi nhà giống ngày xưa?” Câu hỏi đúng hơn là: “Điều gì trong kiến trúc Việt xưa vẫn còn giá trị cho ngôi nhà hôm nay?” Bởi xã hội đã thay đổi. Gia đình thay đổi. Đất đai, vật liệu, kỹ thuật, công nghệ và lối sống đều khác trước. Một ngôi nhà Việt đương đại không thể chỉ là bản sao của quá khứ. Nó phải đáp ứng nhu cầu của con người thế kỷ XXI nhưng vẫn có khả năng tiếp nối những giá trị đã được thời gian kiểm chứng. Tinh hoa ấy có thể được nhận ra trong tỷ lệ, mái, hiên, vật liệu bản địa và không gian chuyển tiếp. Nhưng sâu hơn các yếu tố hữu hình là một triết lý: biết tiết chế, biết thích nghi, biết dành chỗ cho thiên nhiên và đặt đời sống con người ở trung tâm. Đó cũng chính là nền tảng của “Ngôi nhà tạo giá trị”. --- 1. TINH HOA KHÔNG PHẢI LÀ HÌNH THỨC Khi nói đến kiến trúc Việt, chúng ta dễ nghĩ đến mái ngói, cột gỗ, sân gạch, hàng hiên hay những hoa văn truyền thống. Những hình ảnh ấy có giá trị. Nhưng chúng chỉ là phần nhìn thấy. Nếu lấy một mái cong đặt lên một công trình hiện đại, ngôi nhà chưa chắc đã trở thành kiến trúc Việt. Nếu sử dụng gạch cổ, gỗ và hoa văn nhưng không hiểu khí hậu, không gian gia đình và văn hóa sống, chúng ta mới chỉ tái hiện hình thức. Bản sắc sâu hơn nhiều. Nó nằm ở cách công trình phản ứng với nắng. Cách mái đối thoại với mưa. Cách hiên tạo vùng đệm. Cách sân đưa thiên nhiên vào đời sống. Cách các thế hệ tìm thấy nhau trong không gian chung. Và cách ngôi nhà tạo cho con người cảm giác thuộc về. Vì vậy, kế thừa kiến trúc Việt không phải hỏi: “Chi tiết truyền thống nào có thể đưa vào?” Mà nên hỏi: “Nguyên lý nào của người Việt vẫn có thể giúp chúng ta sống tốt hơn hôm nay?” --- 2. TỶ LỆ – VẺ ĐẸP TRƯỚC KHI CÓ TRANG TRÍ Một trong những giá trị bền vững nhất của kiến trúc là tỷ lệ. Trước khi có vật liệu đắt tiền, trước khi có đồ nội thất hay trang trí, một không gian đã có thể tạo cảm giác dễ chịu hoặc bất an chỉ bằng tỷ lệ của nó. Chiều cao so với chiều rộng. Kích thước cửa so với bức tường. Độ sâu của hiên so với chiều cao mái. Khoảng cách giữa các cột. Tỷ lệ giữa công trình và sân. Giữa khoảng đặc và khoảng rỗng. Kiến trúc truyền thống được hình thành từ kinh nghiệm lâu dài của người thợ và cộng đồng. Nhiều tỷ lệ không xuất phát từ phần mềm tính toán, mà từ cơ thể con người, khả năng của vật liệu và kinh nghiệm sử dụng. Đó là lý do nhiều ngôi nhà cũ dù nhỏ vẫn có cảm giác cân bằng. Trong kiến trúc hiện đại, công nghệ cho phép chúng ta tạo những khẩu độ lớn và hình thức phức tạp hơn rất nhiều. Nhưng khả năng làm được không có nghĩa lúc nào cũng nên làm. Tỷ lệ tốt tạo nên vẻ đẹp trước cả khi trang trí bắt đầu. --- 3. TỶ LỆ CON NGƯỜI – THƯỚC ĐO KHÔNG BAO GIỜ LỖI THỜI Kiến trúc cuối cùng vẫn được cảm nhận bởi cơ thể con người. Một căn phòng quá thấp tạo cảm giác nặng nề. Một không gian quá cao nhưng thiếu lý do có thể khiến con người cảm thấy nhỏ bé và xa cách. Một khoảng sân quá hẹp không còn đủ khả năng tạo ánh sáng và thông thoáng như mong muốn. Một mặt tiền quá nhiều chi tiết khiến mắt không có nơi nghỉ. Tinh hoa của kiến trúc không nằm ở việc mọi thứ phải lớn. Nó nằm ở việc mọi thứ đúng mức. Đây cũng là triết lý của sự tiết chế. Ngôi nhà không cần cố gắng chứng minh giá trị bằng kích thước. Một không gian vừa đủ nhưng tỷ lệ tốt có thể đem lại trải nghiệm cao hơn một không gian lớn nhưng thiếu cân bằng. Trong tư duy “Ngôi nhà tạo giá trị”, mỗi mét vuông cần tạo ra giá trị thực. Vì vậy, tỷ lệ không chỉ là vấn đề thẩm mỹ. Nó còn liên quan đến hiệu quả đầu tư, công năng và cảm xúc của con người. --- 4. MÁI – KHÔNG CHỈ LÀ HÌNH DÁNG CỦA NGÔI NHÀ Mái là một trong những yếu tố dễ nhận biết nhất của kiến trúc truyền thống Việt. Nhưng giá trị của mái không nằm ở việc nó dốc bao nhiêu hay có hình thức gì. Trước hết, mái là một thiết bị khí hậu. Nó che mưa. Tạo bóng. Bảo vệ tường. Giảm tác động trực tiếp của bức xạ mặt trời lên không gian bên dưới khi được cấu tạo phù hợp. Đồng thời, mái tạo nên tỷ lệ và hình ảnh tổng thể của ngôi nhà. Trong văn hóa Việt, mái còn đi xa hơn chức năng vật lý. Ta nói “mái nhà”. Ta nói “mái ấm”. Một thành phần kiến trúc đã trở thành biểu tượng của gia đình và sự che chở. Ngôi nhà đương đại có thể sử dụng mái bằng, mái dốc hoặc nhiều giải pháp khác. Không cần mọi công trình đều quay về mái ngói truyền thống. Điều cần giữ là tư duy: Mái phải có lý do để tồn tại và phải tham gia vào việc tạo chất lượng sống. --- 5. MÁI CỦA NGÔI NHÀ ĐƯƠNG ĐẠI CÓ THỂ TẠO THÊM GIÁ TRỊ Trong ngôi nhà hiện đại, mái có thể làm nhiều hơn việc che mưa. Nó có thể trở thành nơi bố trí năng lượng mặt trời khi điều kiện phù hợp. Có thể tham gia thu gom nước mưa. Có thể tạo sân mái hoặc không gian cây xanh nếu kết cấu, chống thấm và vận hành được giải quyết đúng. Có thể hỗ trợ cách nhiệt và giảm tải cho không gian bên dưới. Có thể trở thành một phần của hệ thống quản lý năng lượng. Đây là cách tinh thần kiến trúc truyền thống được nâng cấp bằng công nghệ. Người xưa dùng mái để thích nghi với tự nhiên. Người hôm nay có thể tiếp tục nguyên lý ấy bằng khoa học mới. Điều quan trọng là không biến công nghệ thành lớp trang trí kỹ thuật. Một mái nhà tạo giá trị phải giải quyết được nhiều bài toán cùng lúc: khí hậu, năng lượng, độ bền, thẩm mỹ và khả năng bảo trì. --- 6. HIÊN – MỘT TRONG NHỮNG KHÔNG GIAN “THÔNG MINH” NHẤT CỦA NHÀ VIỆT Hiên không hoàn toàn là trong nhà. Cũng không hoàn toàn là ngoài trời. Chính trạng thái ở giữa ấy tạo nên giá trị. Hiên giúp giảm nắng trực tiếp vào không gian bên trong. Giữ mưa cách xa cửa. Tạo vùng chuyển tiếp nhiệt. Cho con người một nơi ngồi gần thiên nhiên mà vẫn được che chở. Đồng thời, hiên là nơi giao tiếp xã hội. Một người ngồi ở hiên vẫn thuộc về ngôi nhà nhưng có thể nhìn ra đường, sân hay vườn. Ranh giới giữa riêng tư và cộng đồng trở nên mềm hơn. Trong kiến trúc đương đại, tinh thần của hiên có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức: Ban công sâu. Loggia. Mái đua. Khoảng lùi. Không gian bán ngoài trời. Hành lang mở. Vấn đề không phải gọi nó là gì. Vấn đề là ngôi nhà có một lớp trung gian giữa điều hòa và nắng gắt, giữa riêng tư và thế giới bên ngoài hay không. --- 7. KHÔNG GIAN CHUYỂN TIẾP – GIÁ TRỊ CỦA “Ở GIỮA” Kiến trúc hiện đại thường phân chia rất rõ: Trong hoặc ngoài. Kín hoặc mở. Công cộng hoặc riêng tư. Nhưng đời sống con người không phải lúc nào cũng tồn tại trong những ranh giới tuyệt đối. Nhà Việt truyền thống có nhiều không gian “ở giữa”. Cổng. Ngõ. Sân. Hiên. Thềm. Hành lang. Những nơi này giúp con người chuyển dần từ bên ngoài vào bên trong. Từ cộng đồng về gia đình. Từ nắng sang bóng râm. Từ ồn ào sang yên tĩnh. Từ hoạt động sang nghỉ ngơi. Đây không phải diện tích lãng phí. Đó là diện tích tạo nên nhịp điệu trải nghiệm. Trong nhà phố hiện đại, dù quỹ đất hạn chế, tư duy chuyển tiếp vẫn có thể được áp dụng bằng khoảng đệm mặt tiền, sân nhỏ, sảnh, giếng trời hay thay đổi vật liệu và ánh sáng. Một ngôi nhà không nên chỉ có điểm đến. Nó cần có cả hành trình. --- 8. SÂN – KHOẢNG RỖNG CÓ KHẢ NĂNG LÀM GIÀU TOÀN BỘ NGÔI NHÀ Một trong những nghịch lý đẹp nhất của kiến trúc là: Khoảng không xây dựng cũng có thể tạo ra giá trị kinh tế. Một khoảng sân làm giảm diện tích xây dựng trực tiếp. Nhưng nếu đặt đúng chỗ, nó có thể mang ánh sáng và thông gió cho nhiều căn phòng. Tạo tầm nhìn. Tăng sự riêng tư. Tạo chỗ cho cây xanh. Tạo không gian vui chơi. Và làm cho toàn bộ căn nhà trở nên dễ chịu hơn. Khi ấy, giá trị của khoảng sân không nằm trong diện tích của chính nó. Nó nằm trong giá trị mà nó cộng thêm cho những không gian xung quanh. Đây là một nguyên tắc rất quan trọng của tư duy “Ngôi nhà tạo giá trị”. Không nên đánh giá mọi mét vuông chỉ bằng khả năng xây kín. Một mét vuông khoảng trống đúng chỗ đôi khi có thể làm tăng giá trị cho hàng chục mét vuông diện tích sử dụng. --- 9. VẬT LIỆU BẢN ĐỊA – TỪ “VẬT LIỆU GẦN” ĐẾN “VẬT LIỆU PHÙ HỢP” Trong quá khứ, vật liệu bản địa thường là vật liệu có sẵn gần nơi xây dựng. Ngày nay, khái niệm ấy cần được nhìn rộng hơn. Một vật liệu tạo giá trị không nhất thiết phải được khai thác cách công trình vài kilômét. Nhưng nó cần phù hợp với khí hậu, khả năng thi công, bảo trì, tuổi thọ và mục tiêu của công trình. Gạch. Đá. Gỗ. Tre. Đất. Ngói. Bê tông. Thép. Kính. Mỗi vật liệu có ngôn ngữ và giới hạn riêng. Kiến trúc tốt không ép vật liệu đóng vai thứ nó không phù hợp. Cũng không chọn vật liệu chỉ vì hình ảnh. Cần hỏi: Nó sẽ già đi thế nào? Có chịu được điều kiện sử dụng không? Có dễ thay thế không? Người thợ địa phương có làm tốt không? Chi phí vòng đời ra sao? Vật liệu có giá trị không chỉ ở ngày hoàn thiện. Nó phải chứng minh giá trị qua thời gian. --- 10. SỰ TRUNG THỰC CỦA VẬT LIỆU Một viên gạch có vẻ đẹp của gạch. Gỗ có thớ và sự ấm áp riêng. Đá có trọng lượng và thời gian. Bê tông có tính chất của bê tông. Khi vật liệu được sử dụng đúng bản chất, công trình thường có cảm giác tự nhiên và bền vững hơn về thẩm mỹ. Điều này không có nghĩa mọi vật liệu phải để thô. Hoàn thiện, bảo vệ và công nghệ xử lý vẫn rất cần thiết. Nhưng phía sau đó nên là sự hiểu biết về vật chất. Một ngôi nhà dùng quá nhiều lớp giả có thể tạo ấn tượng ban đầu nhưng dễ mất chiều sâu theo thời gian. Trong khi một vật liệu thật, được đặt đúng chỗ, có thể đẹp hơn khi già đi. Tinh hoa kiến trúc Việt truyền thống cho thấy vật liệu và kỹ thuật thủ công từng gắn bó rất chặt chẽ. Ngôi nhà đương đại cần khôi phục mối quan hệ ấy bằng một tinh thần mới: Vật liệu – kỹ thuật – thẩm mỹ phải cùng nói một ngôn ngữ. --- 11. CÂY XANH – KHÔNG PHẢI “PHỦ XANH” MẶT TIỀN Kiến trúc xanh ngày nay đôi khi bị đồng nhất với việc trồng thật nhiều cây trên công trình. Nhưng tinh thần nhà Việt cho thấy cây xanh có giá trị khi nó tham gia vào đời sống. Cây tạo bóng. Cho quả. Tạo khoảng riêng tư. Định hình sân. Làm dịu tầm nhìn. Thay đổi theo mùa. Trở thành ký ức. Một cây được trồng đúng vị trí có thể có giá trị hơn hàng chục chậu cây trang trí khó chăm sóc. Ngôi nhà tạo giá trị không tìm cách “trang điểm xanh”. Nó tìm cách tạo ra mối quan hệ lâu dài giữa kiến trúc và hệ sinh thái nhỏ quanh mình. Cây cần đất. Cần nước. Cần ánh sáng. Cần không gian cho bộ rễ và tán phát triển. Vì vậy, thiết kế cây xanh cũng là thiết kế cho thời gian. Đừng chỉ hỏi cây trông thế nào ngày bàn giao. Hãy hình dung nó sau mười năm. --- 12. TINH THẦN TIẾT CHẾ – MỘT GIÁ TRỊ CỦA KIẾN TRÚC VIỆT Trong nhiều công trình truyền thống, vẻ đẹp không đến từ việc phô bày quá nhiều. Một sân gạch. Một hàng cột. Một mái ngói. Một khoảng hiên. Một khu vườn. Những thành phần tương đối giản dị có thể tạo ra không gian giàu cảm xúc. Tinh thần ấy rất đáng suy ngẫm trong thời đại mà con người có khả năng mua và đưa vào ngôi nhà ngày càng nhiều thứ. Nhiều vật liệu hơn chưa chắc đẹp hơn. Nhiều thiết bị hơn chưa chắc tiện nghi hơn. Nhiều diện tích hơn chưa chắc sống tốt hơn. Nhiều hình thức hơn chưa chắc có bản sắc hơn. Kiến trúc trưởng thành biết dừng lại. Biết điều gì đủ. Biết nơi nào cần nhấn mạnh và nơi nào cần yên tĩnh. Tiết chế không phải thiếu thốn. Tiết chế là khả năng nhận ra đâu là điều thật sự tạo giá trị. --- 13. BẢN SẮC VIỆT TRONG NGÔI NHÀ ĐƯƠNG ĐẠI Một ngôi nhà Việt của thế kỷ XXI có thể rất hiện đại. Nó có thể sử dụng kính lớn, bê tông, thép, hệ thống điều khiển thông minh, năng lượng mặt trời và những công nghệ mới. Nó không cần phải mặc một “bộ áo cổ truyền” để chứng minh nguồn gốc. Bản sắc có thể nằm sâu hơn. Ở cách ngôi nhà che nắng. Ở khoảng hiên trước cửa. Ở sân trong. Ở việc cây xanh thực sự có đất để sống. Ở nơi dành cho tổ tiên. Ở bàn ăn đủ quan trọng để gia đình gặp nhau. Ở khả năng mở cửa đón gió khi thời tiết thuận lợi. Ở cách ngôi nhà tạo quan hệ với hàng xóm nhưng vẫn bảo vệ riêng tư. Khi ấy, bản sắc không còn là hình ảnh. Nó trở thành một phương thức sống. Và một phương thức sống chân thật thường có sức sống lâu hơn mọi phong cách. --- 14. TỪ TINH HOA TRUYỀN THỐNG ĐẾN CÔNG NGHỆ HIỆN ĐẠI Giữ truyền thống không có nghĩa từ chối công nghệ. Ngược lại, công nghệ có thể giúp những nguyên lý cũ hoạt động tốt hơn. Mô phỏng có thể giúp đánh giá nắng và gió. BIM có thể hỗ trợ phối hợp công trình. Vật liệu mới có thể nâng cao hiệu suất của lớp vỏ. Cảm biến có thể giúp quản lý năng lượng. Hệ thống thông minh có thể điều chỉnh thiết bị theo nhu cầu. Nhưng thứ tự tư duy cần đúng. Đầu tiên là hiểu khí hậu. Sau đó là tổ chức kiến trúc. Tiếp theo là tối ưu lớp vỏ và giải pháp thụ động. Cuối cùng mới dùng công nghệ để bổ sung. Nếu làm ngược lại, chúng ta có thể tạo ra một công trình tiêu tốn nhiều năng lượng rồi dùng thêm công nghệ để sửa chữa chính những bất lợi do thiết kế tạo ra. Truyền thống cho ta nguyên lý. Khoa học cho ta khả năng kiểm chứng. Công nghệ cho ta công cụ. Con người quyết định cách kết hợp cả ba. --- 15. KIẾN TRÚC VIỆT KHÔNG PHẢI MỘT PHONG CÁCH ĐÓNG KÍN Kiến trúc Việt luôn thay đổi. Qua mỗi thời kỳ, vật liệu mới xuất hiện. Kỹ thuật mới xuất hiện. Ảnh hưởng văn hóa mới xuất hiện. Điều đó không làm kiến trúc Việt mất đi. Ngược lại, khả năng tiếp nhận và biến đổi cũng là một phần của lịch sử kiến trúc. Vấn đề không phải có tiếp nhận cái mới hay không. Vấn đề là tiếp nhận bằng bản lĩnh hay sao chép bằng hình thức. Một nền kiến trúc sống phải có khả năng học hỏi thế giới nhưng vẫn trả lời được những câu hỏi của chính nơi mình đứng. Khí hậu Việt Nam. Đô thị Việt Nam. Gia đình Việt Nam. Văn hóa Việt Nam. Nguồn lực Việt Nam. Khi những câu hỏi ấy được trả lời bằng tư duy đương đại, chúng ta không cần cố gắng “làm cho công trình trông Việt”. Nó sẽ tự mang trong mình một phần bản sắc. --- 16. TINH HOA VÀ NĂM LỚP GIÁ TRỊ Nhìn dưới triết lý DRHOUSES, những tinh hoa của kiến trúc Việt có thể tiếp tục đóng góp trực tiếp vào năm lớp giá trị của ngôi nhà. Giá trị sử dụng: tỷ lệ hợp lý, hiên, sân và không gian chuyển tiếp giúp đời sống thuận tiện và linh hoạt. Giá trị thẩm mỹ: mái, vật liệu, ánh sáng, nhịp điệu và khoảng rỗng tạo nên vẻ đẹp có chiều sâu. Giá trị tài sản: những giải pháp phù hợp khí hậu, dễ bảo trì và có khả năng thích ứng góp phần kéo dài giá trị công trình. Giá trị môi trường: che nắng, thông gió, cây xanh và vật liệu phù hợp giúp giảm sự phụ thuộc không cần thiết vào năng lượng. Giá trị tinh thần: không gian gia đình, khoảng tĩnh, sân vườn và những nơi lưu giữ ký ức tạo nên cảm giác thuộc về. Khi năm lớp ấy gặp nhau, bản sắc không còn là một yếu tố trang trí. Bản sắc trở thành một nguồn tạo giá trị. --- THÔNG ĐIỆP CHƯƠNG Tinh hoa kiến trúc Việt không nằm trong một kiểu mái, một loại vật liệu hay một bộ hoa văn. Nó nằm trong cách tư duy về ngôi nhà. Biết tỷ lệ nào khiến con người cảm thấy dễ chịu. Biết dùng mái để che chở thay vì chỉ tạo hình. Biết dùng hiên để làm mềm ranh giới giữa trong và ngoài. Biết rằng sân và khoảng trống cũng có giá trị. Biết lựa chọn vật liệu phù hợp với nơi chốn và thời gian. Biết đưa cây xanh vào đời sống chứ không chỉ vào hình ảnh. Và trên tất cả, biết rằng kiến trúc tồn tại để kết nối con người – gia đình – thiên nhiên – văn hóa – tương lai. Ngôi nhà Việt đương đại không cần quay trở lại quá khứ. Nó cần đi về phía trước với ký ức và trí tuệ của quá khứ trong hành trang. Hãy giữ nguyên lý, nhưng cho phép hình thức thay đổi. Hãy giữ bản sắc, nhưng đừng biến bản sắc thành khuôn mẫu. Hãy sử dụng công nghệ mới, nhưng đừng để công nghệ khiến chúng ta quên mất nắng, gió, cây xanh và con người. Bởi một nền kiến trúc thực sự có tương lai không phải nền kiến trúc cắt đứt với quá khứ. Cũng không phải nền kiến trúc sống trong quá khứ. Đó là nền kiến trúc biết mình đến từ đâu, hiểu mình đang sống ở đâu và biết mình muốn đi về đâu. HENRYLE – LÊ ĐÌNH HẢI Kiến trúc sư – Công trình sư | Nhà sáng lập DRHOUSES DRHOUSES – NGÔI NHÀ TẠO GIÁ TRỊ Từ nơi ở đến tài sản, từ kiến trúc đến chất lượng sống. Hotline: 0828 157 786 #DRHOUSES #NgoiNhaTaoGiaTri #Henryle #LeDinhHai #TinhHoaKienTrucViet #KienTrucViet