CHƯƠNG 15 VẬT LIỆU – GIÁ TRỊ CỦA SỰ CHÂN THẬT VÀ BỀN VỮNG > Vật liệu là phần kiến trúc mà con người nhìn thấy, chạm vào và sống cùng mỗi ngày. Nhưng giá trị của vật liệu không nằm ở mức giá của nó, mà ở sự phù hợp với công năng, khí hậu, con người và thời gian. Vật liệu tốt không cần giả làm một thứ khác. Sự chân thật chính là khởi đầu của vẻ đẹp bền vững. MỞ ĐẦU Một ngôi nhà có thể được thiết kế tốt nhưng nếu lựa chọn vật liệu sai, chất lượng công trình sẽ suy giảm nhanh chóng. Ngược lại, những vật liệu rất bình thường, khi được đặt đúng chỗ và thi công đúng kỹ thuật, có thể tạo nên một công trình đẹp, bền và có chiều sâu. Trong quá trình xây nhà, vật liệu cũng là nơi chủ đầu tư dễ bị cuốn vào thương hiệu, xu hướng, mẫu mã và giá thành. Câu hỏi “loại nào đắt hơn?” nhiều khi xuất hiện trước câu hỏi quan trọng hơn: “Loại nào phù hợp hơn?” Theo triết lý “Ngôi nhà tạo giá trị”, vật liệu phải được nhìn trong toàn bộ vòng đời: từ nguồn gốc, công năng, thi công, cảm giác sử dụng đến bảo trì, sửa chữa và khả năng tái sử dụng. Một vật liệu chỉ thực sự có giá trị khi nó đúng nơi – đúng chức năng – đúng ngân sách – đúng kỹ thuật và đủ bền để đi cùng thời gian. --- 1. VẬT LIỆU KHÔNG CHỈ LÀ LỚP HOÀN THIỆN Khi nói đến vật liệu, nhiều người nghĩ ngay đến đá, gạch, gỗ, kính hay màu sơn. Nhưng một công trình được hình thành từ nhiều lớp vật liệu khác nhau. Bê tông tạo kết cấu. Thép chịu lực. Gạch tạo tường. Vật liệu chống thấm bảo vệ công trình. Lớp cách nhiệt kiểm soát nhiệt. Ống và dây dẫn tạo nên hệ thống kỹ thuật. Lớp hoàn thiện tạo cảm giác cuối cùng cho người sử dụng. Những vật liệu không nhìn thấy sau khi công trình hoàn thành đôi khi lại quyết định tuổi thọ nhiều hơn những bề mặt đắt tiền được nhìn thấy mỗi ngày. Vì vậy, đầu tư vật liệu cần có thứ tự ưu tiên. Đừng dùng toàn bộ ngân sách để làm đẹp phần nhìn thấy rồi tiết kiệm ở những lớp quyết định độ bền và an toàn. Ngôi nhà tạo giá trị phải khỏe từ bên trong trước khi đẹp ở bên ngoài. --- 2. ĐẮT TIỀN KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI PHÙ HỢP Giá vật liệu chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố: nguồn gốc, thương hiệu, vận chuyển, độ hiếm, công nghệ sản xuất và thị trường. Nhưng mức giá không thể thay thế cho tư duy thiết kế. Một loại đá đắt tiền đặt ở nơi thường xuyên ẩm ướt nhưng có bề mặt trơn có thể trở thành nguy cơ. Một loại gỗ đẹp nhưng không phù hợp điều kiện ngoài trời sẽ nhanh xuống cấp. Một hệ kính cao cấp nhưng sử dụng không đúng hướng và thiếu che nắng có thể không tạo hiệu quả tương xứng. Do đó, câu hỏi đầu tiên không nên là: “Vật liệu này giá bao nhiêu?” Mà nên là: “Vật liệu này giải quyết vấn đề gì?” Sau đó mới xem xét giá thành, tuổi thọ và hiệu quả đầu tư. Sự sang trọng thực sự không phải sử dụng thứ đắt nhất. Đó là khả năng lựa chọn đúng nhất. --- 3. SỰ CHÂN THẬT TẠO NÊN CHIỀU SÂU Mỗi vật liệu có một ngôn ngữ riêng. Gỗ có thớ. Đá có cấu trúc. Gạch có sắc độ. Bê tông có sự mạnh mẽ. Kim loại có độ chính xác. Kính mang lại tính trong suốt và phản chiếu. Khi vật liệu được sử dụng đúng bản chất, kiến trúc có sự chân thật. Ngược lại, việc cố làm vật liệu này giả thành vật liệu khác đôi khi khiến công trình nhanh lỗi thời. Điều đó không có nghĩa vật liệu mô phỏng luôn không tốt. Công nghệ hiện đại có thể tạo ra nhiều sản phẩm hiệu quả và kinh tế. Nhưng cần hiểu rõ chúng ta đang sử dụng gì và vì lý do nào. Chân thật trong kiến trúc không phải là từ chối công nghệ. Chân thật là không dùng hình thức để che giấu sự thiếu hợp lý. Khi vật liệu được tôn trọng đúng bản chất, vẻ đẹp thường trở nên bình tĩnh và lâu bền hơn. --- 4. VẬT LIỆU PHẢI ĐỐI THOẠI VỚI KHÍ HẬU Việt Nam có điều kiện khí hậu đa dạng, nhưng nhiều khu vực phải đối diện với nắng mạnh, mưa lớn, độ ẩm cao và thay đổi nhiệt độ. Vì vậy, vật liệu cần được lựa chọn theo vị trí sử dụng. Ngoài trời khác trong nhà. Mặt đứng hướng nắng khác mặt ít chịu bức xạ. Khu vệ sinh khác phòng ngủ. Sân ngoài trời khác phòng khách. Một vật liệu phù hợp khí hậu giúp giảm hư hỏng, giảm bảo trì và nâng cao tiện nghi. Các chi tiết tiếp giáp cũng đặc biệt quan trọng. Nhiều sự cố không đến từ bản thân vật liệu mà từ cách hai vật liệu gặp nhau. Nước đi qua đâu? Vật liệu co giãn thế nào? Khe nối được xử lý ra sao? Độ bền không chỉ nằm trong sản phẩm. Độ bền nằm trong cả thiết kế chi tiết và chất lượng thi công. --- 5. VẬT LIỆU VÀ CẢM GIÁC CỦA CƠ THỂ Kiến trúc được trải nghiệm bằng nhiều giác quan. Bàn chân cảm nhận sàn. Bàn tay chạm vào tay vịn. Da cảm nhận nhiệt độ bề mặt. Tai cảm nhận âm thanh phản xạ trong phòng. Mắt nhìn thấy màu sắc và kết cấu. Vì vậy, lựa chọn vật liệu phải quan tâm đến cảm giác sử dụng. Một sàn phòng ngủ có thể cần cảm giác khác với sàn gara. Phòng tắm cần chống trượt. Bàn bếp cần chịu được quá trình sử dụng thường xuyên. Phòng khách cần cân bằng giữa thẩm mỹ và cảm giác gần gũi. Vật liệu tự nhiên thường tạo sự phong phú bởi mỗi bề mặt không hoàn toàn giống nhau. Nhưng vật liệu công nghiệp cũng có ưu điểm về độ ổn định và khả năng kiểm soát chất lượng. Không có vật liệu hoàn hảo cho mọi nơi. Chỉ có vật liệu phù hợp hoặc không phù hợp với từng điều kiện cụ thể. --- 6. BỀN VỮNG TRƯỚC HẾT LÀ DÙNG ĐƯỢC LÂU Một trong những cách đơn giản nhất để giảm lãng phí tài nguyên là làm cho công trình bền hơn. Một vật liệu phải thay sau vài năm có thể tạo ra chi phí lớn hơn nhiều so với giá mua ban đầu. Chi phí tháo dỡ. Nhân công. Vận chuyển. Vật liệu thay thế. Rác thải. Sự gián đoạn đời sống. Vì vậy, khi so sánh vật liệu, cần nhìn vào chi phí vòng đời thay vì chỉ nhìn giá đầu tư ban đầu. Một sản phẩm đắt hơn nhưng sử dụng lâu, ít bảo trì và dễ sửa chữa có thể kinh tế hơn về dài hạn. Bền vững vì thế không chỉ là một khái niệm môi trường. Nó còn là tư duy tài chính. Thứ rẻ nhất tại thời điểm mua chưa chắc là thứ tiết kiệm nhất trong suốt cuộc đời công trình. --- 7. VẬT LIỆU ĐỊA PHƯƠNG – GIÁ TRỊ CỦA NƠI CHỐN Mỗi vùng đất thường có những vật liệu và kỹ năng xây dựng riêng. Đá. Gạch. Gỗ. Tre. Đất. Các sản phẩm thủ công. Khi phù hợp về kỹ thuật, việc sử dụng nguồn lực địa phương có thể giảm vận chuyển, hỗ trợ nghề truyền thống và tạo bản sắc cho công trình. Nhưng sử dụng vật liệu địa phương không có nghĩa lặp lại nguyên xi cách xây dựng cũ. Khoa học và công nghệ có thể giúp cải thiện khả năng chống ẩm, chống cháy, liên kết và tuổi thọ. Đây chính là nơi truyền thống gặp hiện đại. Bản sắc không sinh ra từ việc trang trí thêm một biểu tượng địa phương. Bản sắc có thể hình thành từ chính vật liệu của vùng đất, bàn tay người thợ và cách tri thức mới nâng cấp những gì đã có. --- 8. ÍT VẬT LIỆU HƠN CÓ THỂ TẠO NÊN NHIỀU GIÁ TRỊ HƠN Một không gian sử dụng quá nhiều loại vật liệu dễ trở nên rối. Mỗi loại lại kéo theo một hệ chi tiết, nhà cung cấp và phương pháp bảo trì khác nhau. Sự tiết chế có thể tạo ra tính thống nhất. Một loại sàn được sử dụng xuyên suốt ở những khu vực phù hợp giúp không gian liền mạch. Một vật liệu chủ đạo có thể tạo bản sắc. Một vài vật liệu điểm nhấn đủ để tạo chiều sâu. Điều này cũng giúp quá trình thi công dễ kiểm soát hơn. Ít chủng loại hơn có thể giảm sai sót, giảm vật tư dư và đơn giản hóa bảo trì. Tối giản không phải làm cho ngôi nhà nghèo đi. Tối giản là loại bỏ những thứ không cần thiết để chất lượng của những thứ còn lại được nhìn thấy rõ hơn. --- 9. THI CÔNG QUYẾT ĐỊNH MỘT NỬA GIÁ TRỊ VẬT LIỆU Vật liệu tốt nhưng thi công kém vẫn tạo ra công trình kém. Gạch đẹp nhưng mạch không đều. Đá tốt nhưng xử lý chống thấm sai. Gỗ tốt nhưng chi tiết tiếp xúc nước không hợp lý. Kính tốt nhưng liên kết không chuẩn. Sơn tốt nhưng nền chưa được xử lý đúng. Vì vậy, lựa chọn vật liệu phải đi cùng lựa chọn giải pháp thi công. Bản vẽ chi tiết cần rõ. Mẫu thực tế nên được kiểm tra ở những vị trí quan trọng. Người thợ phải hiểu yêu cầu. Quá trình thi công cần được giám sát. Chất lượng kiến trúc không nằm trong catalogue của nhà sản xuất. Nó được hoàn thành tại công trường. Khoảng cách giữa ý tưởng và công trình thực tế chính là năng lực tổ chức thi công. --- 10. BẢO TRÌ PHẢI ĐƯỢC THIẾT KẾ NGAY TỪ ĐẦU Không có vật liệu nào tồn tại mãi mà không cần chăm sóc. Câu hỏi quan trọng là việc chăm sóc đó có dễ thực hiện không. Một mảng kính cao nhưng không có cách tiếp cận sẽ rất khó vệ sinh. Một máng nước bị che kín có thể khó xử lý khi tắc. Một lớp hoàn thiện đặc biệt nhưng không còn nguồn thay thế sẽ gây khó khăn sau nhiều năm. Do đó, kiến trúc sư cần nghĩ như người sẽ bảo trì công trình trong tương lai. Có tiếp cận được không? Có tháo được không? Có thay từng phần không? Có dễ tìm vật liệu tương đương không? Thiết kế cho bảo trì là một biểu hiện của trách nhiệm. Bởi chi phí của ngôi nhà không kết thúc khi chủ nhà nhận chìa khóa. Đó mới chỉ là lúc vòng đời sử dụng bắt đầu. --- 11. TÁI SỬ DỤNG – GIỮ LẠI GIÁ TRỊ ĐÃ CÓ Khi cải tạo nhà cũ, không phải mọi vật liệu đều cần phá bỏ. Một bộ cửa gỗ. Gạch cũ. Đá. Khung kết cấu. Một số đồ nội thất. Nếu còn chất lượng và phù hợp, chúng có thể được phục hồi hoặc tái sử dụng. Điều này không chỉ tiết kiệm tài nguyên. Vật liệu cũ đôi khi mang theo ký ức mà vật liệu mới không thể tạo ngay lập tức. Một cánh cửa cũ được đặt trong không gian mới có thể trở thành cầu nối giữa các thế hệ. Tất nhiên, tái sử dụng cần dựa trên đánh giá kỹ thuật và an toàn. Giữ lại không phải vì tiếc vật liệu. Giữ lại vì nhận ra giá trị vẫn còn tồn tại trong nó. Đó cũng là một cách kiến trúc tôn trọng quá khứ mà không từ chối tương lai. --- 12. VẬT LIỆU VÀ SỨC KHỎE KHÔNG GIAN SỐNG Con người tiếp xúc với môi trường trong nhà mỗi ngày. Vì vậy, vật liệu không chỉ cần đẹp và bền mà còn cần được xem xét về chất lượng không khí, khả năng vệ sinh và điều kiện sử dụng. Sơn, keo, vật liệu hoàn thiện và đồ nội thất cần được lựa chọn từ nguồn rõ ràng, phù hợp tiêu chuẩn áp dụng. Những khu vực dễ ẩm cần được thiết kế để hạn chế tích tụ nước và nấm mốc. Bề mặt thường xuyên tiếp xúc cần dễ làm sạch. Nhưng một môi trường sống lành mạnh không thể chỉ dựa vào vật liệu. Nó còn phụ thuộc vào thông gió, ánh sáng, độ ẩm và cách vận hành ngôi nhà. Sức khỏe là một phần của giá trị kiến trúc. Một ngôi nhà đẹp nhưng khiến người sử dụng khó chịu về lâu dài chưa thể gọi là một công trình thành công. --- 13. VẬT LIỆU VÀ NĂM LỚP GIÁ TRỊ DRHOUSES Mỗi quyết định vật liệu có thể được kiểm tra qua năm lớp giá trị. Giá trị sử dụng: vật liệu có an toàn, phù hợp công năng và dễ vệ sinh không? Giá trị thẩm mỹ: màu sắc, kết cấu và cách vật liệu già đi có tạo vẻ đẹp lâu dài không? Giá trị tài sản: tuổi thọ, chi phí bảo trì và khả năng thay thế có hợp lý không? Giá trị môi trường: vật liệu có được sử dụng tiết chế, có khả năng tái sử dụng và hạn chế lãng phí không? Giá trị tinh thần: vật liệu có tạo cảm giác gần gũi, chân thật và gắn kết với nơi chốn không? Khi năm lớp giá trị cùng được cân nhắc, việc chọn vật liệu không còn là lựa chọn giữa những mẫu đẹp. Nó trở thành một quyết định đầu tư cho toàn bộ vòng đời của ngôi nhà. --- THÔNG ĐIỆP CHƯƠNG Vật liệu là nơi ý tưởng kiến trúc trở thành vật chất. Nhưng đừng hỏi vật liệu nào sang trọng nhất trước khi hỏi vật liệu nào phù hợp nhất. Đừng chỉ nhìn bề mặt ngày hôm nay. Hãy hình dung nó sau mười năm, hai mươi năm và sau hàng nghìn lần con người chạm vào, bước qua, lau chùi và sửa chữa. Hãy đầu tư vào phần tạo nên độ bền trước phần tạo nên sự phô diễn. Hãy chọn vật liệu theo công năng trước xu hướng. Hãy tôn trọng khí hậu. Hãy nghĩ đến người thợ. Hãy tính đến bảo trì. Và hãy để vật liệu được là chính nó. Một ngôi nhà có giá trị không nhất thiết được tạo nên bởi những vật liệu đắt tiền. Nó được tạo nên bởi những lựa chọn đúng. Khi bê tông làm đúng nhiệm vụ của bê tông, gỗ giữ được hơi ấm của gỗ, đá mang vẻ đẹp của đá, cây xanh được sống như một cơ thể sống và mọi vật liệu được đặt đúng nơi cần thiết, kiến trúc đạt đến một vẻ đẹp sâu hơn sự trang trí. Đó là vẻ đẹp của sự chân thật, phù hợp và bền vững. Và chính thời gian sẽ là người kiểm chứng cuối cùng cho giá trị ấy. HENRYLE – LÊ ĐÌNH HẢI Kiến trúc sư – Công trình sư | Nhà sáng lập DRHOUSES DRHOUSES – NGÔI NHÀ TẠO GIÁ TRỊ Từ nơi ở đến tài sản, từ kiến trúc đến chất lượng sống. Hotline: 0828 157 786 #DRHOUSES #NgoiNhaTaoGiaTri #Henryle #LeDinhHai #VatLieu #VatLieuBenVung #KienTrucBenVung #ThietKeKienTruc #GiaTriBenVung #KienTrucVietNam