SÁCH TRẮNG: ĐẠO & ĐỜI

Tác giả: Henryle – Lê Đình Hải

CHƯƠNG 29. GIA ĐÌNH LÀ TRƯỜNG HỌC ĐẦU TIÊN

• Nơi hình thành nhân cách con người.*

1. Trước khi bước vào trường đời, con người học cách làm người trong gia đình

Mỗi con người khi sinh ra đều bắt đầu hành trình của mình từ một mái nhà. Trước khi biết đọc những dòng chữ đầu tiên, trẻ đã học cách nhận biết yêu thương qua vòng tay cha mẹ. Trước khi hiểu thế nào là đúng và sai, trẻ đã quan sát cách người lớn hành xử. Trước khi bước vào lớp học, trẻ đã tiếp nhận những bài học đầu tiên về sự tin tưởng, lòng biết ơn, cách giao tiếp và cách đối xử với những người xung quanh.

Gia đình chính là trường học đầu tiên của đời người.

Ở đó, không phải lúc nào cũng có bảng đen, phấn trắng hay những bài kiểm tra được chấm điểm. Bài học có thể nằm trong một bữa cơm, một lời hỏi thăm, cách cha mẹ giải quyết bất đồng hoặc thái độ của người lớn trước một người có hoàn cảnh khó khăn.

Một đứa trẻ được sống trong môi trường có sự tôn trọng sẽ có cơ hội học cách tôn trọng người khác. Một đứa trẻ thường xuyên được lắng nghe sẽ dễ hiểu hơn giá trị của việc lắng nghe. Một đứa trẻ được hướng dẫn nhận lỗi và sửa sai sẽ có cơ hội phát triển tinh thần trách nhiệm.

Ngược lại, nếu trong gia đình, sự xúc phạm được xem là bình thường, lời nói dối được dùng để giải quyết bất tiện, còn quyền lực được sử dụng để áp đặt, trẻ có thể dần coi những hành vi ấy là cách ứng xử thông thường.

Tất nhiên, gia đình không phải yếu tố duy nhất quyết định nhân cách. Nhà trường, bạn bè, xã hội, trải nghiệm cá nhân và những lựa chọn khi trưởng thành đều có ảnh hưởng. Nhưng gia đình thường là nơi đặt những viên gạch đầu tiên cho nhận thức và cảm xúc của một con người.

Nền móng ban đầu không quyết định toàn bộ tòa nhà, nhưng một nền móng tốt có thể giúp con người vững vàng hơn khi bước vào những thử thách của cuộc đời.

2. Gia đình dạy con bằng không khí sống mỗi ngày

Nhiều người cho rằng giáo dục con cái chủ yếu là dạy con những điều nên làm và những điều không được làm. Nhưng trong thực tế, trẻ học rất nhiều từ bầu không khí mà mình sống trong đó.

Một gia đình có thể không thường xuyên nói về đạo đức, nhưng nếu các thành viên luôn trung thực, giữ lời hứa và tôn trọng nhau, trẻ vẫn có cơ hội tiếp nhận những giá trị ấy.

Ngược lại, một gia đình có thể treo nhiều khẩu hiệu về tình yêu thương, lễ nghĩa và trách nhiệm, nhưng nếu đời sống hằng ngày đầy những lời chì chiết, sự thiên vị và những hành vi trái ngược với lời dạy, các khẩu hiệu ấy khó tạo ra ảnh hưởng sâu sắc.

Bầu không khí gia đình được hình thành từ những điều tưởng chừng rất nhỏ.

Đó là cách cha mẹ chào hỏi nhau khi trở về nhà. Là cách mọi người nói chuyện khi bất đồng. Là việc có dành thời gian lắng nghe con hay không. Là thái độ khi một thành viên mắc lỗi. Là cách gia đình chia sẻ niềm vui, đối diện khó khăn và giúp đỡ nhau khi cần thiết.

Một mái nhà bình yên không có nghĩa là nơi không có mâu thuẫn. Đó là nơi mọi người có thể bất đồng mà không bị hạ thấp nhân phẩm; có thể mắc lỗi mà vẫn được hướng dẫn sửa chữa; có thể bày tỏ cảm xúc mà không phải sống trong nỗi sợ hãi.

Khi trẻ cảm thấy an toàn về mặt tình cảm, trẻ có điều kiện tốt hơn để học hỏi, khám phá và phát triển sự tự tin. Khi trẻ được yêu thương đi cùng những giới hạn rõ ràng, trẻ dần hiểu rằng tự do luôn gắn liền với trách nhiệm.

Gia đình không cần phải giàu có mới tạo ra môi trường giáo dục tốt. Một căn nhà nhỏ vẫn có thể nuôi dưỡng những con người có nhân cách lớn nếu ở đó có sự chân thành, kỷ luật, lòng nhân ái và tinh thần cùng nhau tiến bộ.

3. Những bài học đầu tiên về đúng và sai

Khi còn nhỏ, trẻ chưa có đầy đủ khả năng phân tích các vấn đề đạo đức phức tạp. Trẻ thường học qua quan sát, trải nghiệm, sự hướng dẫn và những phản hồi từ người lớn.

Vì vậy, cách gia đình xử lý những tình huống cụ thể có ý nghĩa rất lớn.

Khi con làm vỡ một món đồ, cha mẹ có thể chỉ quát mắng, khiến con tìm cách che giấu lỗi lầm. Nhưng cũng có thể bình tĩnh tìm hiểu nguyên nhân, hướng dẫn con dọn dẹp và giải thích trách nhiệm đối với những gì mình làm.

Khi con nói dối, cha mẹ có thể chỉ tập trung trừng phạt mà không tìm hiểu vì sao con sợ nói thật. Hoặc cha mẹ có thể giúp con hiểu hậu quả của sự thiếu trung thực, đồng thời xây dựng một môi trường trong đó con được khuyến khích thành thật và vẫn phải chịu trách nhiệm phù hợp khi mắc lỗi.

Khi con tranh giành với anh chị em, người lớn có thể vội vàng kết luận ai đúng ai sai. Nhưng nếu biết lắng nghe cả hai phía, cha mẹ sẽ giúp con học cách trình bày quan điểm, hiểu cảm xúc của người khác và tìm giải pháp công bằng hơn.

Những tình huống nhỏ ấy chính là những bài học thực tế đầu tiên về công lý, lòng trung thực, sự đồng cảm và trách nhiệm.

Điều quan trọng là cha mẹ không nên chỉ yêu cầu trẻ vâng lời mà cần giúp trẻ hiểu lý do đằng sau những nguyên tắc.

Một đứa trẻ chỉ làm điều đúng vì sợ bị phạt có thể ngừng làm điều đúng khi không còn ai giám sát. Một đứa trẻ được hướng dẫn hiểu hậu quả đối với bản thân và người khác sẽ có thêm cơ hội hình thành ý thức tự giác.

Mục tiêu của giáo dục gia đình không phải tạo ra một đứa trẻ luôn im lặng và không bao giờ mắc lỗi. Mục tiêu là giúp trẻ từng bước biết suy nghĩ, biết phân biệt đúng sai, biết chịu trách nhiệm và biết tự điều chỉnh hành vi.

4. Kỷ luật là khuôn khổ, yêu thương là nền tảng

Trong giáo dục gia đình, có hai thái cực dễ gặp.

Một bên là nuông chiều quá mức, đáp ứng mọi yêu cầu của con và tránh để con đối diện với bất kỳ sự thất vọng nào. Bên kia là áp đặt cứng nhắc, dùng sợ hãi và hình phạt nặng nề để buộc con tuân thủ.

Cả hai cách đều có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong việc phát triển khả năng tự điều chỉnh và tinh thần trách nhiệm.

Yêu thương không có nghĩa là đồng ý với mọi điều con muốn. Kỷ luật cũng không có nghĩa là cha mẹ luôn có quyền đúng.

Một gia đình có nền tảng giáo dục tốt cần những giới hạn rõ ràng, hợp lý và phù hợp với độ tuổi. Trẻ cần hiểu điều gì được phép, điều gì không được phép, vì sao có những quy tắc ấy và hậu quả nào sẽ xảy ra khi quy tắc bị vi phạm.

Chẳng hạn, nếu con sử dụng thiết bị điện tử quá thời gian đã thống nhất, cha mẹ có thể nhắc nhở và thực hiện giới hạn đã đặt ra. Điều quan trọng là quy tắc phải nhất quán, không thay đổi tùy tiện theo tâm trạng của người lớn.

Nếu con chưa hoàn thành trách nhiệm của mình, cha mẹ có thể yêu cầu con khắc phục trước khi chuyển sang hoạt động giải trí. Đó là cách giúp trẻ hiểu mối quan hệ giữa lựa chọn và kết quả.

Nhưng kỷ luật không nên biến thành sự nhục mạ, đe dọa hoặc bạo lực. Những cách thức ấy có thể khiến trẻ sợ hãi trước mắt nhưng không nhất thiết giúp trẻ hiểu điều đúng. Chúng còn có nguy cơ làm tổn hại lòng tin và mối quan hệ giữa cha mẹ với con cái.

Người lớn cũng cần sẵn sàng xem xét lại những quy tắc thiếu hợp lý. Một nguyên tắc giáo dục tốt phải giúp trẻ trưởng thành, chứ không chỉ thuận tiện cho người lớn kiểm soát.

Yêu thương giúp trẻ biết mình có giá trị. Kỷ luật giúp trẻ hiểu trách nhiệm của mình. Khi hai yếu tố ấy đi cùng nhau, gia đình có thể trở thành môi trường giúp con phát triển cả lòng tự trọng lẫn năng lực tự chủ.

5. Gia đình là nơi học cách yêu thương và tôn trọng sự khác biệt

Trong một mái nhà, những người có quan hệ gần gũi nhất cũng có thể khác nhau rất nhiều.

Cha mẹ có kinh nghiệm của thế hệ mình. Con cái lớn lên trong một thời đại khác, tiếp xúc với công nghệ, thông tin và những cơ hội mà cha mẹ có thể chưa từng trải qua. Anh chị em trong cùng một gia đình cũng có thể sở hữu tính cách, năng lực và ước mơ khác nhau.

Nếu gia đình chỉ chấp nhận một khuôn mẫu duy nhất, những khác biệt tự nhiên dễ trở thành nguồn gốc của áp lực và xung đột.

Một đứa trẻ học giỏi toán không nhất thiết giỏi nghệ thuật. Một đứa trẻ ít nói không có nghĩa là thiếu năng lực. Một người con chọn con đường nghề nghiệp khác với mong muốn của cha mẹ không mặc nhiên là người bất hiếu.

Vai trò của gia đình không phải là biến tất cả thành những con người giống nhau, mà là giúp mỗi người phát triển năng lực của mình trong khuôn khổ đạo đức và trách nhiệm.

Cha mẹ có thể hướng dẫn con, phân tích rủi ro và đưa ra lời khuyên. Nhưng khi con trưởng thành, việc tôn trọng những lựa chọn hợp pháp, có trách nhiệm của con cũng là một phần của tình yêu thương.

Đối với trẻ nhỏ, sự tôn trọng có thể bắt đầu bằng việc lắng nghe khi con trình bày, không chế giễu những nỗi sợ của con và không so sánh con với anh chị em hoặc bạn bè theo cách làm tổn thương lòng tự trọng.

Đối với người lớn, đó là khả năng trao đổi mà không áp đặt, biết thừa nhận rằng mình có thể chưa hiểu hết thế giới của người trẻ.

Một gia đình biết tôn trọng sự khác biệt sẽ giúp các thành viên hiểu rằng yêu thương không phải là sở hữu, còn gắn bó không có nghĩa là kiểm soát nhau.

Khi bước ra xã hội, những người từng được lắng nghe và tôn trọng trong gia đình có cơ hội mang tinh thần ấy đến trường học, nơi làm việc và các mối quan hệ cộng đồng.

6. Đừng so sánh những đứa trẻ trên cùng một chiếc thước

Một trong những sai lầm phổ biến trong giáo dục gia đình là dùng thành tích của đứa trẻ này để gây áp lực cho đứa trẻ khác.

“Con hãy nhìn bạn A mà học.”

“Sao con không giỏi như anh chị?”

“Người ta làm được, tại sao con không làm được?”

Những câu nói ấy có thể xuất phát từ mong muốn thúc đẩy con tiến bộ. Tuy nhiên, nếu lặp lại thường xuyên, chúng có thể khiến trẻ cảm thấy giá trị của mình phụ thuộc vào việc phải vượt qua người khác.

Trẻ có thể dần học cách che giấu thất bại, ganh đua không lành mạnh hoặc tin rằng mình chỉ được yêu thương khi đạt thành tích cao.

Mỗi đứa trẻ có điểm mạnh, tốc độ phát triển, hoàn cảnh và nhu cầu khác nhau. Công bằng không có nghĩa là đối xử với mọi đứa trẻ hoàn toàn giống nhau, mà là dành cho mỗi đứa trẻ sự quan tâm và hỗ trợ phù hợp.

Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải hạ thấp kỳ vọng. Trẻ vẫn cần được khuyến khích nỗ lực, hoàn thành trách nhiệm và phát huy năng lực. Nhưng những kỳ vọng ấy nên dựa trên khả năng, quá trình tiến bộ và mục tiêu phù hợp, thay vì chỉ dựa vào sự so sánh với người khác.

Thay vì hỏi: “Tại sao con không bằng bạn?”, cha mẹ có thể hỏi: “So với chính mình tháng trước, con đã tiến bộ ở điểm nào?”

Thay vì chỉ khen điểm số, hãy ghi nhận cả sự chăm chỉ, tính trung thực, tinh thần hợp tác và khả năng vượt qua khó khăn.

Một đứa trẻ cần biết rằng thành tích có giá trị, nhưng thành tích không phải toàn bộ giá trị của con người.

Gia đình nên là nơi trẻ được khuyến khích vươn lên mà không phải đánh đổi lòng tự trọng; được nhìn nhận khuyết điểm mà không bị xem là kém cỏi; được thử sức mà không luôn phải sống trong nỗi sợ làm cha mẹ thất vọng.

7. Xây dựng gia đình tốt là góp phần xây dựng xã hội tốt

Một xã hội không chỉ được hình thành bởi luật pháp, cơ sở hạ tầng hay những thành tựu kinh tế. Xã hội còn được tạo nên từ cách con người suy nghĩ, ứng xử và thực hiện trách nhiệm của mình mỗi ngày.

Người biết giữ chữ tín trong kinh doanh có thể đã học được giá trị của lời hứa từ gia đình. Người biết tôn trọng đồng nghiệp có thể đã được lớn lên trong môi trường coi trọng sự tôn trọng. Người sẵn sàng giúp đỡ người yếu thế có thể đã từng chứng kiến những hành động nhân ái ngay trong mái nhà của mình.

Không thể quy mọi phẩm chất của một người trưởng thành về gia đình, nhưng những bài học đầu đời có thể trở thành nền tảng để họ tiếp nhận và phát triển những giá trị tốt đẹp về sau.

Vì vậy, xây dựng một gia đình có văn hóa không phải là chuyện riêng tư không liên quan đến cộng đồng. Đó còn là một cách đóng góp cho tương lai xã hội.

Một gia đình biết giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại đang góp phần nuôi dưỡng những công dân biết tôn trọng sự khác biệt. Một gia đình đề cao sự trung thực đang góp phần tạo nên những con người có trách nhiệm. Một gia đình không xem thường lao động đang góp phần hình thành thái độ sống tích cực và biết trân trọng công sức của người khác.

Những thay đổi ấy không xuất hiện ngay lập tức, nhưng có thể được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, cũng cần nhớ rằng mỗi người đều có khả năng học lại và thay đổi. Một người lớn lên trong gia đình nhiều tổn thương vẫn có thể chủ động xây dựng những mối quan hệ lành mạnh hơn. Một người từng thiếu sự hướng dẫn vẫn có thể tìm thấy những hình mẫu tốt đẹp trong sách vở, nhà trường và xã hội.

Giá trị của gia đình không nằm ở việc tạo ra những con người hoàn hảo, mà ở khả năng giúp con người có nền tảng để phát triển, đồng thời có đủ tình thương và trách nhiệm để sửa chữa những điều chưa tốt.

LỜI KẾT: MUỐN XÂY DỰNG CON NGƯỜI, HÃY BẮT ĐẦU TỪ MÁI NHÀ

Gia đình là trường học đầu tiên vì ở đó, con người học cách yêu thương trước khi biết định nghĩa tình yêu; học cách tin tưởng trước khi hiểu đầy đủ giá trị của lòng tin; học cách cư xử trước khi biết gọi tên những nguyên tắc đạo đức.

Những bài học ấy không nằm riêng trong lời dạy của cha mẹ. Chúng được hình thành từ cách gia đình sống, làm việc, đối thoại, giải quyết mâu thuẫn và đối xử với nhau qua năm tháng.

Một mái nhà tốt không cần phải giàu có, nổi tiếng hay hoàn toàn không có sai lầm. Điều cần thiết là các thành viên biết tôn trọng nhau, có trách nhiệm với hành động của mình, sẵn sàng học hỏi và cùng nhau sửa chữa những điều chưa đúng.

Cha mẹ không thể đi theo con suốt cuộc đời. Nhưng có thể trao cho con những nguyên tắc sống để con biết lựa chọn khi đứng trước khó khăn, biết giữ mình khi đối diện với cám dỗ và biết đối xử tử tế khi không có ai nhắc nhở.

Nếu muốn con trở thành người có nhân cách, hãy xây dựng một môi trường coi trọng nhân cách. Nếu muốn con biết yêu thương, hãy để con được sống trong tình yêu thương có trách nhiệm. Nếu muốn con trưởng thành, hãy cho con cơ hội thực hành trách nhiệm, tự lập và học từ những sai lầm phù hợp với độ tuổi.

Bởi một gia đình tốt không chỉ nuôi lớn những đứa trẻ về thể chất, mà còn giúp hình thành những con người biết sống có đạo đức, biết tôn trọng người khác và biết chịu trách nhiệm với cuộc đời mình.

Và khi mỗi mái nhà trở thành một trường học của lòng nhân ái, sự trung thực và tinh thần trách nhiệm, xã hội sẽ có thêm những nền móng vững chắc để phát triển bền lâu.

Xây dựng gia đình chính là xây dựng con người. Xây dựng con người chính là góp phần xây dựng tương lai.