HNI 18-8

PHẦN VI — MẶT TỐI CỦA CON NGƯỜI

CHƯƠNG 26. DỐI TRÁ

 

Vì sao con người nói dối và vì sao xã hội vẫn cần một mức độ tin tưởng lẫn nhau?

 

Dối trá là một trong những mặt tối quen thuộc của con người. Hầu như ai cũng từng nói dối, dù là một lời nói dối nhỏ để tránh làm người khác buồn, một lời nói dối để bảo vệ bản thân, hay một sự che giấu có chủ ý nhằm đạt được lợi ích nào đó. Vì vậy, nói dối không phải là hiện tượng chỉ xuất hiện ở những người xấu. Nó là một hành vi phức tạp, có thể bắt nguồn từ nỗi sợ, lợi ích, sự ích kỷ, nhu cầu được công nhận hoặc mong muốn bảo vệ một mối quan hệ.

 

Con người nói dối trước hết vì sợ hậu quả của sự thật.

 

Một đứa trẻ làm vỡ đồ có thể nói: “Con không làm”, bởi nó sợ bị phạt. Một người mắc lỗi trong công việc có thể che giấu vì sợ mất uy tín. Một người đang gặp khó khăn tài chính có thể giả vờ rằng mình vẫn ổn vì không muốn người khác thương hại. Một người có thể nói điều người khác muốn nghe vì sợ bị từ chối.

 

Trong những trường hợp ấy, dối trá thường bắt đầu từ nỗi sợ.

 

Nhưng không phải mọi lời nói dối đều xuất phát từ sợ hãi. Có những lời nói dối bắt nguồn từ lợi ích.

 

Một người nói sai sự thật để bán được hàng. Một doanh nghiệp che giấu thông tin bất lợi để giữ khách hàng. Một cá nhân nói quá thành tích để được công nhận. Một người cố tình tạo ra hình ảnh không đúng với thực tế để đạt được tiền bạc, quyền lực hoặc địa vị.

 

Khi đó, lời nói dối trở thành một công cụ.

 

Vấn đề nguy hiểm nhất không phải là con người từng nói dối, mà là khi họ bắt đầu coi sự dối trá như một phương pháp bình thường để đạt mục tiêu.

 

Ban đầu, một lời nói dối có thể khiến con người cảm thấy day dứt. Nhưng nếu liên tục lặp lại, họ có thể dần quen với nó. Họ tìm lý do để biện minh: “Ai cũng làm vậy”, “Nếu mình nói thật thì mình sẽ thiệt”, “Không nói dối thì làm sao thành công?”

 

Đây là lúc ranh giới đạo đức bắt đầu bị xóa nhòa.

 

Một lời nói dối nhỏ nếu không được kiểm soát có thể trở thành thói quen. Một thói quen có thể trở thành tính cách. Và tính cách, nếu kéo dài, có thể tạo ra một con người luôn sống bằng việc che giấu sự thật.

 

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa nói dối, giữ riêng tư và không nói hết mọi điều.

 

Con người không có nghĩa vụ phải kể mọi bí mật của mình cho tất cả mọi người. Giữ thông tin cá nhân trong giới hạn hợp lý không phải là dối trá. Một người có thể từ chối trả lời một câu hỏi mà không cần bịa ra câu chuyện khác.

 

Điểm khác biệt nằm ở ý định.

 

Nếu cố tình tạo ra thông tin sai để người khác tin vào điều không đúng nhằm đạt lợi ích hoặc gây tổn hại, đó là dối trá.

 

Tại sao con người lại dễ tin lời nói dối?

 

Bởi chúng ta không thể kiểm chứng tất cả mọi thứ.

 

Mỗi ngày, chúng ta phải dựa vào lời nói của người khác. Khi mua hàng, chúng ta tin thông tin sản phẩm. Khi đi khám, chúng ta tin chuyên môn của người có trách nhiệm. Khi làm việc, chúng ta tin đồng nghiệp thực hiện phần việc của họ. Khi gửi tiền, chúng ta tin hệ thống tài chính. Khi bước lên một phương tiện giao thông, chúng ta tin người vận hành đã thực hiện đúng trách nhiệm.

 

Xã hội hiện đại được xây dựng trên vô số lớp niềm tin như vậy.

 

Nếu con người nghi ngờ mọi thứ, cuộc sống sẽ trở nên cực kỳ tốn kém và chậm chạp.

 

Một giao dịch đơn giản sẽ cần vô số bước kiểm tra. Một lời hứa phải đi kèm hàng loạt biện pháp giám sát. Một công việc nhỏ cũng cần quá nhiều thủ tục để xác nhận.

 

Vì vậy, xã hội cần một mức độ tin tưởng lẫn nhau để có thể vận hành.

 

Nhưng xã hội cũng không thể chỉ dựa vào lòng tin.

 

Niềm tin cần đi cùng minh bạch, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát.

 

Một ngân hàng không thể chỉ nói: “Hãy tin chúng tôi.” Hệ thống còn cần quy định, kiểm toán và các cơ chế bảo vệ người gửi tiền.

 

Một doanh nghiệp không thể chỉ nói về đạo đức. Họ cần quy trình, hợp đồng và trách nhiệm rõ ràng.

 

Một tổ chức không thể chỉ dựa vào lòng trung thành. Họ cần cơ chế kiểm soát để quyền lực không bị lạm dụng.

 

Điều này dẫn đến một nguyên tắc quan trọng:

 

Xã hội văn minh không phải là xã hội không có người nói dối, mà là xã hội có đủ niềm tin và đủ cơ chế để hạn chế tác hại của sự dối trá.

 

Trong các mối quan hệ cá nhân, sự dối trá cũng để lại hậu quả sâu sắc.

 

Một mối quan hệ có thể tồn tại trong thời gian dài dù có bất đồng. Nhưng khi niềm tin bị phá vỡ, mọi hành động về sau đều có thể bị nghi ngờ.

 

Người từng nói dối sẽ phải đối mặt với một vấn đề lớn: ngay cả khi họ nói thật, người khác vẫn có thể không tin.

 

Đó là cái giá của sự dối trá.

 

Niềm tin giống như một tài khoản vô hình. Mỗi lần giữ lời, tài khoản được cộng thêm. Mỗi lần gian dối, tài khoản bị trừ đi. Có thể mất nhiều năm để xây dựng nhưng chỉ cần một hành động nghiêm trọng cũng có thể khiến nó gần như cạn kiệt.

 

Đặc biệt, trong kinh doanh và lãnh đạo, hậu quả còn lớn hơn.

 

Một người lãnh đạo nói dối nhân viên có thể mất sự đồng thuận. Một doanh nghiệp nói dối khách hàng có thể mất thương hiệu. Một tổ chức che giấu vấn đề nghiêm trọng có thể khiến những người bên trong mất niềm tin.

 

Khi niềm tin mất đi, con người bắt đầu phòng thủ.

 

Nhân viên không còn chủ động.

 

Đối tác tăng mức kiểm soát.

 

Khách hàng trở nên nghi ngờ.

 

Chi phí giao dịch tăng lên.

 

Một lời nói dối vì lợi ích ngắn hạn đôi khi có thể tạo ra tổn thất dài hạn rất lớn.

 

Dù vậy, con người vẫn tiếp tục nói dối vì lợi ích trước mắt thường dễ nhìn thấy hơn hậu quả tương lai.

 

Đây là một đặc điểm quan trọng của tâm lý con người: chúng ta thường đánh giá cao phần thưởng hiện tại và đánh giá thấp cái giá phải trả sau này.

 

Muốn chống lại dối trá, không thể chỉ kêu gọi đạo đức. Cần xây dựng môi trường trong đó sự trung thực có giá trị và hành vi gian dối phải chịu trách nhiệm.

 

Trong gia đình, cha mẹ nên tạo ra môi trường để trẻ có thể nói thật mà không quá sợ hãi. Nếu một đứa trẻ luôn bị trừng phạt nặng khi thú nhận lỗi, nó có thể học cách che giấu lỗi thay vì sửa lỗi.

 

Một nền giáo dục tốt không chỉ dạy trẻ “không được nói dối”, mà còn dạy trẻ dám chịu trách nhiệm với sự thật.

 

Khi một người biết rằng nói thật không khiến họ mất toàn bộ giá trị, họ sẽ có nhiều khả năng thành thật hơn.

 

Trong tổ chức cũng vậy. Nếu nhân viên bị trừng phạt chỉ vì báo cáo một vấn đề, họ có thể chọn cách im lặng. Và một vấn đề bị che giấu thường nguy hiểm hơn một vấn đề được phát hiện sớm.

 

Người lãnh đạo khôn ngoan không tạo ra một môi trường mà mọi người chỉ nói những điều dễ nghe.

 

Họ tạo ra một môi trường mà sự thật có thể được nói ra.

 

Bởi sự thật đôi khi gây khó chịu, nhưng sự dối trá kéo dài có thể phá hủy cả hệ thống.

 

Cuối cùng, hiểu về dối trá không phải để chúng ta trở nên nghi ngờ tất cả mọi người.

 

Nếu nghi ngờ tất cả, con người sẽ không thể hợp tác.

 

Nếu tin tất cả, con người dễ bị lợi dụng.

 

Sự trưởng thành nằm ở giữa hai thái cực ấy: biết tin nhưng cũng biết kiểm chứng; biết cho cơ hội nhưng cũng biết đặt giới hạn; biết tha thứ nhưng không bỏ qua trách nhiệm.

 

Con người có thể mắc sai lầm.

 

Nhưng một xã hội tốt đẹp cần khuyến khích con người sửa sai thay vì biến sự dối trá thành văn hóa.

 

Bởi cuối cùng, một cộng đồng bền vững không được xây bằng việc mọi người luôn nói những điều dễ nghe.

 

Nó được xây bằng khả năng nói sự thật, chịu trách nhiệm với sự thật và cùng nhau giải quyết những vấn đề mà sự thật phơi bày.