HNI 18-8

CHƯƠNG 27. ÍCH KỶ

 

Ích kỷ có hoàn toàn xấu hay đôi khi là cơ chế tự bảo vệ?

 

Ích kỷ thường được nhìn nhận như một phẩm chất tiêu cực. Khi nói một người ích kỷ, chúng ta thường nghĩ đến người chỉ quan tâm đến lợi ích của mình, không biết chia sẻ, không quan tâm đến cảm xúc và quyền lợi của người khác. Nhưng nếu nhìn sâu hơn vào bản chất con người, ích kỷ không phải lúc nào cũng hoàn toàn xấu. Ở một mức độ nhất định, việc ưu tiên bảo vệ bản thân là một cơ chế tự nhiên giúp con người tồn tại và phát triển.

 

Ngay từ khi sinh ra, con người đã có nhu cầu được ăn, được bảo vệ, được an toàn và được chăm sóc. Một đứa trẻ khóc khi đói, sợ khi bị bỏ lại và tìm kiếm sự gần gũi từ người chăm sóc. Đó không phải là ích kỷ theo nghĩa đạo đức. Đó là bản năng sinh tồn.

 

Khi trưởng thành, con người vẫn cần bảo vệ sức khỏe, thời gian, tài sản, danh dự và những người mình yêu thương. Một người biết nói “không” khi bị lợi dụng không nhất thiết là ích kỷ. Một người từ chối một yêu cầu vượt quá khả năng cũng không phải người vô tình. Đôi khi, biết bảo vệ giới hạn của mình chính là cách giữ gìn sự cân bằng trong cuộc sống.

 

Vấn đề bắt đầu khi bảo vệ bản thân biến thành chỉ biết bảo vệ lợi ích của mình.

 

Một người có thể chăm sóc bản thân nhưng vẫn quan tâm đến người khác. Một người có thể kiếm tiền nhưng không cần chà đạp người khác. Một người có thể bảo vệ quyền lợi chính đáng nhưng không cần tước đoạt quyền lợi của người khác.

 

Vì vậy, cần phân biệt giữa tự bảo vệ lành mạnh và ích kỷ cực đoan.

 

Tự bảo vệ lành mạnh nói rằng: “Tôi cần chăm sóc mình để có thể sống tốt và tiếp tục giúp đỡ người khác.”

 

Ích kỷ cực đoan lại nói rằng: “Miễn tôi có lợi, người khác thế nào cũng được.”

 

Hai cách suy nghĩ này rất khác nhau.

 

Con người cần một mức độ quan tâm đến bản thân để tồn tại. Nếu một người luôn hy sinh mọi thứ cho người khác mà không biết chăm sóc chính mình, họ có thể kiệt sức, mất phương hướng và thậm chí trở nên oán giận những người mình từng giúp đỡ.

 

Một người mẹ cần chăm sóc bản thân để có sức chăm sóc con.

 

Một người lãnh đạo cần bảo vệ sức khỏe và năng lực của mình để có thể dẫn dắt tổ chức.

 

Một người làm việc thiện cũng cần duy trì nguồn lực của mình để có thể tiếp tục giúp đỡ lâu dài.

 

Vì vậy, yêu thương bản thân không đối lập với yêu thương người khác.

 

Điều quan trọng là đừng biến bản thân thành trung tâm duy nhất của thế giới.

 

Ích kỷ thường xuất hiện rõ nhất trong những tình huống có sự cạnh tranh về nguồn lực. Khi tiền bạc, quyền lực, cơ hội hoặc sự công nhận có giới hạn, con người dễ đặt lợi ích của mình lên trước.

 

Một nhân viên có thể muốn được thăng chức.

 

Một doanh nghiệp muốn giành khách hàng.

 

Một người muốn có nhiều tài sản hơn.

 

Những mong muốn ấy tự thân không xấu. Cạnh tranh có thể thúc đẩy con người nỗ lực, sáng tạo và tiến bộ.

 

Nhưng khi cạnh tranh biến thành tư tưởng “tôi phải thắng bằng mọi giá”, ích kỷ bắt đầu trở nên nguy hiểm.

 

Một người có thể nói dối để giành lợi thế. Một doanh nghiệp có thể cố tình gây tổn hại cho đối thủ. Một cá nhân có thể chiếm phần lợi ích không thuộc về mình.

 

Khi đó, lợi ích cá nhân không còn được đặt trong giới hạn đạo đức.

 

Một xã hội văn minh không yêu cầu con người phải từ bỏ lợi ích cá nhân. Điều xã hội cần là mỗi người theo đuổi lợi ích của mình mà không phá hủy quyền lợi chính đáng của người khác.

 

Đây là nền tảng của sự hợp tác.

 

Một người làm kinh doanh cần lợi nhuận. Khách hàng cần sản phẩm tốt. Người lao động cần thu nhập. Doanh nghiệp cần hiệu quả. Nếu các bên biết cân bằng lợi ích, quan hệ có thể trở thành đôi bên cùng có lợi.

 

Nhưng nếu một bên chỉ muốn lấy mà không muốn cho, niềm tin sẽ nhanh chóng mất đi.

 

Ích kỷ cũng có nhiều nguyên nhân tâm lý.

 

Có người trở nên ích kỷ vì từng thiếu thốn. Khi trải qua một thời gian dài không được an toàn, họ có thể hình thành tâm lý phải giữ lấy mọi thứ cho mình.

 

Có người ích kỷ vì từng bị phản bội. Họ sợ bị tổn thương nên không còn muốn chia sẻ.

 

Có người lớn lên trong môi trường luôn đề cao thành tích cá nhân, khiến họ tin rằng cuộc sống là một cuộc cạnh tranh mà người thắng mới có giá trị.

 

Cũng có người được nuông chiều quá mức, luôn được đáp ứng mọi mong muốn nên hình thành thói quen coi nhu cầu của mình quan trọng hơn người khác.

 

Hiểu nguồn gốc của ích kỷ không có nghĩa là biện minh cho hành vi ích kỷ.

 

Nó giúp chúng ta nhìn con người sâu hơn.

 

Một người ích kỷ có thể thay đổi nếu họ nhận ra rằng lợi ích lâu dài không thể xây dựng bằng cách liên tục làm tổn thương người khác.

 

Trong gia đình, ích kỷ có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức. Một người chỉ muốn người khác hy sinh nhưng bản thân không muốn thay đổi. Một người luôn cho rằng mình đúng và bắt các thành viên khác phải phục vụ nhu cầu của mình.

 

Gia đình như vậy dễ mất cân bằng.

 

Tình yêu trong gia đình không có nghĩa là một người luôn phải chịu thiệt để người khác được hưởng lợi. Một mối quan hệ lành mạnh cần có sự cho đi từ nhiều phía.

 

Cha mẹ chăm sóc con.

 

Con cái biết trân trọng cha mẹ.

 

Vợ chồng chia sẻ trách nhiệm.

 

Anh chị em biết tôn trọng quyền lợi của nhau.

 

Không ai có thể yêu thương bền vững nếu luôn cảm thấy mình đang bị lợi dụng.

 

Trong lãnh đạo, ích kỷ còn nguy hiểm hơn vì quyền lực làm tăng khả năng gây ảnh hưởng.

 

Một nhà lãnh đạo ích kỷ có thể sử dụng tổ chức để phục vụ lợi ích cá nhân. Họ có thể nhận công khi thành công, đổ lỗi khi thất bại và đặt lợi ích của mình cao hơn lợi ích của tập thể.

 

Một tổ chức như vậy có thể phát triển trong thời gian ngắn nếu người lãnh đạo có năng lực, nhưng về lâu dài sẽ mất niềm tin.

 

Ngược lại, một nhà lãnh đạo tốt không loại bỏ lợi ích cá nhân. Họ biết hài hòa lợi ích cá nhân với lợi ích chung.

 

Đây là một nguyên tắc quan trọng của quản trị.

 

Khi mỗi người đều nhận được giá trị hợp lý từ sự hợp tác, họ có động lực đóng góp.

 

Một cộng đồng bền vững không thể được xây dựng bằng sự hy sinh vô hạn của một nhóm người cho một nhóm người khác.

 

Nó phải tạo ra cơ chế để nhiều bên cùng có lợi.

 

Ích kỷ vì vậy không phải một công tắc chỉ có hai trạng thái “tốt” hoặc “xấu”.

 

Nó nằm trên một phổ rất rộng.

 

Ở một đầu là tự bảo vệ chính đáng.

 

Ở giữa là ưu tiên lợi ích bản thân nhưng vẫn tôn trọng người khác.

 

Ở đầu kia là ích kỷ cực đoan, sẵn sàng gây tổn hại cho người khác để đạt lợi ích cá nhân.

 

Sự trưởng thành nằm ở khả năng nhận biết mình đang ở đâu trên phổ đó.

 

Một người trưởng thành không cần phủ nhận nhu cầu của bản thân.

 

Họ cần học cách đặt nhu cầu ấy trong mối quan hệ với nhu cầu của người khác.

 

Tôi cần được tôn trọng, nhưng người khác cũng cần được tôn trọng.

 

Tôi cần lợi ích, nhưng người khác cũng có quyền lợi.

 

Tôi cần tự do, nhưng tự do của tôi không nên trở thành tổn hại đối với người khác.

 

Tôi cần bảo vệ mình, nhưng không vì thế mà phải chà đạp người khác.

 

Đó chính là ranh giới giữa tự trọng và ích kỷ.

 

Tự trọng giúp con người đứng vững.

 

Ích kỷ cực đoan khiến con người cô lập.

 

Tự bảo vệ giúp con người tồn tại.

 

Lòng tham không giới hạn có thể khiến con người đánh mất những mối quan hệ quan trọng.

 

Cuối cùng, bản chất con người không chỉ là muốn nhận. Con người còn có khả năng cho đi, hợp tác và hy sinh.

 

Một xã hội tốt không phải là xã hội loại bỏ hoàn toàn lợi ích cá nhân.

 

Đó là xã hội biết biến lợi ích cá nhân thành động lực tạo ra giá trị chung.

 

Khi mỗi người biết chăm sóc bản thân nhưng không quên người khác, biết bảo vệ quyền lợi nhưng tôn trọng giới hạn, biết kiếm lợi nhưng không đánh đổi đạo đức, ích kỷ có thể được chuyển hóa thành trách nhiệm và tự chủ.

 

Con người không cần sống vì tất cả mọi người, nhưng cũng không thể sống chỉ vì một mình mình.

 

Sự trưởng thành thật sự bắt đầu khi ta biết bảo vệ bản thân mà không làm tổn thương người khác, biết nhận về nhưng cũng biết cho đi, và hiểu rằng một cuộc sống tốt đẹp không chỉ được đo bằng những gì ta sở hữu, mà còn bằng những giá trị ta tạo ra cho người khác.