HNI 20-8

CHƯƠNG 29. QUYỀN LỰC VÀ SỰ THA HÓA

Khi quyền lực không còn bị kiểm soát

Quyền lực là một trong những nguồn lực mạnh nhất trong xã hội. Nó cho phép một người hoặc một tổ chức đưa ra quyết định, phân bổ nguồn lực, ảnh hưởng đến hành vi của người khác và tạo ra những thay đổi lớn. Quyền lực có thể được sử dụng để xây dựng, bảo vệ và phát triển. Nhưng khi quyền lực không còn bị kiểm soát, nó cũng có thể trở thành nguyên nhân khiến con người thay đổi theo hướng nguy hiểm.

Sự tha hóa của quyền lực không nhất thiết bắt đầu bằng một người xấu.

Đôi khi, nó bắt đầu từ một người có năng lực, có lý tưởng và thực sự muốn làm điều tốt. Nhưng khi quyền quyết định ngày càng lớn, trong khi trách nhiệm giải trình ngày càng nhỏ, con người có thể dần thay đổi cách nhìn về chính mình và những người xung quanh.

Ban đầu, họ sử dụng quyền lực để hoàn thành công việc.

Sau đó, họ nhận ra quyền lực giúp mình đạt được điều mình muốn nhanh hơn.

 

Rồi một ngày, quyền lực không còn là công cụ phục vụ mục tiêu nữa, mà trở thành mục tiêu cần được bảo vệ.

 

Đó là một bước chuyển rất nguy hiểm.

 

Một nhà lãnh đạo có thể bắt đầu bằng mong muốn xây dựng một tổ chức tốt. Nhưng khi đã có vị trí, họ có thể bắt đầu sợ mất vị trí. Từ đó, những quyết định không còn chỉ nhằm phục vụ tổ chức mà còn nhằm bảo vệ quyền lực của chính mình.

 

Khi quyền lực trở thành thứ cần được giữ bằng mọi giá, người lãnh đạo dễ nhìn thấy những người góp ý như những mối đe dọa.

 

Người phản biện bị xem là chống đối.

 

Người đặt câu hỏi bị xem là thiếu trung thành.

 

Người có năng lực nhưng độc lập có thể trở thành đối thủ.

 

Và dần dần, người lãnh đạo chỉ còn nghe những điều họ muốn nghe.

 

Đây chính là một trong những dấu hiệu đầu tiên của sự tha hóa.

 

Quyền lực càng lớn mà khả năng lắng nghe càng nhỏ, nguy cơ sai lầm càng lớn.

 

Con người vốn có xu hướng tìm kiếm những thông tin củng cố niềm tin của mình. Khi một người có quyền lực, họ càng dễ được người khác khen ngợi, đồng ý hoặc tìm cách làm hài lòng. Nếu không chủ động tìm kiếm ý kiến trái chiều, họ rất dễ sống trong một thế giới được xây dựng bằng những lời thuận tai.

 

Khi đó, người lãnh đạo có thể bắt đầu tin rằng mình luôn đúng.

 

Nhưng không ai luôn đúng.

Quyền lực không làm con người trở nên thông minh hơn một cách tự động. Nó chỉ làm cho quyết định của một người có khả năng ảnh hưởng đến nhiều người hơn.

 

Một sai lầm của người bình thường có thể gây thiệt hại cho chính họ.

 

Một sai lầm của người có quyền lực có thể ảnh hưởng đến cả một tổ chức, cộng đồng hoặc nhiều thế hệ.

 

Vì vậy, quyền lực càng lớn thì cơ chế kiểm soát càng phải mạnh.

 

Kiểm soát quyền lực không phải là chống lại người lãnh đạo.

 

Ngược lại, đó là cách bảo vệ người lãnh đạo khỏi những sai lầm của chính mình và bảo vệ tổ chức khỏi sự lạm dụng quyền lực.

 

Một hệ thống lành mạnh cần sự phân công trách nhiệm, minh bạch thông tin, cơ chế giám sát và khả năng phản biện.

 

Nếu một người vừa quyết định, vừa kiểm tra chính quyết định của mình, vừa phân bổ lợi ích và không chịu trách nhiệm giải trình, nguy cơ lạm dụng sẽ rất cao.

 

Không phải vì người đó chắc chắn xấu.

 

Mà vì không có con người nào nên được đặt vào vị trí có quá nhiều quyền lực mà không có giới hạn.

 

Sự tha hóa còn có thể bắt nguồn từ việc quyền lực làm thay đổi cách con người nhìn người khác.

 

Khi một người có quyền quyết định đối với nhiều người, họ có thể dần quen với việc người khác phải nghe mình. Nếu không cẩn trọng, họ có thể nhầm lẫn giữa sự tôn trọng và sự sợ hãi.

 

Những người im lặng chưa chắc đồng ý.

 

Những người cúi đầu chưa chắc tôn trọng.

 

Những người khen ngợi chưa chắc trung thành.

 

Đôi khi họ chỉ đang bảo vệ lợi ích hoặc sự an toàn của chính mình.

 

Một nhà lãnh đạo cần đủ tỉnh táo để hiểu điều đó.

 

Quyền lực cũng dễ tạo ra đặc quyền.

 

Khi một người có quyền sử dụng những nguồn lực mà người khác không có, họ có thể quen với việc được ưu tiên. Nếu không có giới hạn, đặc quyền có thể trở thành cảm giác rằng mình “xứng đáng” với mọi thứ.

 

Từ đó xuất hiện một tư duy nguy hiểm:

 

“Tôi có quyền nên tôi được phép.”

 

Nhưng quyền lực hợp pháp không đồng nghĩa với quyền làm mọi điều.

 

Một người có chức vụ vẫn phải tuân thủ nguyên tắc.

 

Một doanh nhân giàu có vẫn phải tôn trọng pháp luật.

 

Một người đứng đầu tổ chức vẫn phải chịu trách nhiệm trước tập thể.

 

Một người có ảnh hưởng lớn càng cần cẩn trọng với lời nói và hành động của mình.

Bởi ảnh hưởng càng lớn, hậu quả của một hành động càng lớn.

 

Sự tha hóa cũng thường đi cùng lợi ích nhóm.

 

Khi quyền lực tập trung lâu dài, những người xung quanh người đứng đầu có thể bắt đầu tìm cách bảo vệ vị trí và lợi ích của mình. Một nhóm nhỏ có thể dần hình thành hệ thống trong đó mọi người hỗ trợ lẫn nhau để duy trì quyền lực.

 

Khi ấy, lợi ích của tổ chức có thể bị thay thế bằng lợi ích của một nhóm.

 

Điều nguy hiểm là người bên ngoài có thể không nhận ra ngay.

 

Mọi thứ vẫn có vẻ bình thường.

 

Vẫn có những cuộc họp.

 

Vẫn có những báo cáo.

 

Vẫn có những lời tuyên bố về mục tiêu chung.

 

Nhưng bên dưới đó, cơ chế ra quyết định đã bắt đầu phục vụ một nhóm nhỏ thay vì lợi ích chung.

 

Để ngăn điều này, tổ chức cần xây dựng một nguyên tắc rất quan trọng: không ai được đứng trên hệ thống.

 

Người sáng lập có thể có vai trò đặc biệt.

 

Người lãnh đạo có thể có quyền quyết định lớn.

 

Nhưng họ vẫn phải nằm trong những nguyên tắc chung của tổ chức.

 

Một tổ chức khỏe mạnh không xây dựng niềm tin bằng câu: “Hãy tin người lãnh đạo.”

 

Nó xây dựng niềm tin bằng câu:

 

“Hãy tin vào con người, nhưng đồng thời tin vào hệ thống kiểm soát và nguyên tắc.”

 

Bởi con người có thể thay đổi.

 

Một người tốt hôm nay không có nghĩa họ sẽ luôn đưa ra quyết định tốt trong mọi hoàn cảnh.

 

Một người có lý tưởng có thể bị lợi ích làm thay đổi.

 

Một người từng khiêm tốn có thể trở nên tự mãn.

 

Một người từng lắng nghe có thể dần không muốn nghe lời phản biện.

 

Do đó, hệ thống không nên phụ thuộc hoàn toàn vào phẩm chất của một cá nhân.

 

Hệ thống tốt phải được thiết kế để ngay cả khi con người mắc sai lầm, tổ chức vẫn có khả năng tự điều chỉnh.

 

Đây là một trong những nguyên tắc quan trọng nhất của quản trị.

 

Quyền lực cần đối trọng.

 

Thông tin cần minh bạch.

 

Quyết định quan trọng cần được xem xét.

 

Người có quyền phải chịu trách nhiệm.

 

Người bị ảnh hưởng cần có tiếng nói.

 

Và khi một quyết định sai, phải có khả năng sửa chữa.

 

Trong gia đình, nguyên tắc này cũng có ý nghĩa.

 

Cha mẹ có quyền quyết định nhiều vấn đề khi con còn nhỏ. Nhưng khi con trưởng thành, quyền lực cần dần chuyển thành sự hướng dẫn và tôn trọng.

Nếu cha mẹ luôn kiểm soát con bằng câu “Bố mẹ nói thì phải nghe”, họ có thể tạo ra sự phục tùng chứ không tạo ra năng lực tự chủ.

 

Trong doanh nghiệp cũng vậy.

 

Một giám đốc không nên biến nhân viên thành những người chỉ biết nghe lệnh. Mục tiêu cuối cùng của lãnh đạo là xây dựng những con người có năng lực, có trách nhiệm và đủ bản lĩnh để đưa ra quyết định.

 

Quyền lực cao nhất không phải là khiến người khác phụ thuộc vào mình.

 

Quyền lực cao nhất là tạo ra một hệ thống có thể phát triển ngay cả khi mình không còn ở đó.

 

Người lãnh đạo biết trao quyền thường tạo ra sức mạnh lớn hơn người cố giữ mọi quyền lực trong tay.

 

Bởi quyền lực được chia sẻ đúng cách không làm người lãnh đạo yếu đi.

Nó làm tổ chức mạnh lên.

Cuối cùng, quyền lực tự nó không tốt cũng không xấu.

Nó giống như một công cụ. Vấn đề nằm ở người sử dụng và hệ thống bao quanh người sử dụng.

 

Quyền lực có thể bảo vệ người yếu.

 

Cũng có thể áp bức người yếu.

 

Có thể tạo ra trật tự.

 

Cũng có thể tạo ra sợ hãi.

 

Có thể xây dựng một cộng đồng.

 

Cũng có thể phá hủy một cộng đồng.

 

Vì vậy, câu hỏi quan trọng không phải là:

 

“Ai đang có quyền lực?”

 

Mà là:

 

“Quyền lực ấy được trao để làm gì, được sử dụng như thế nào và ai có quyền kiểm soát nó?”

 

Một xã hội trưởng thành không tìm kiếm những con người hoàn hảo.

 

Xã hội trưởng thành xây dựng những nguyên tắc đủ mạnh để hạn chế sự yếu đuối của con người.

 

Bởi hiểu bản chất con người là hiểu rằng không ai miễn nhiễm hoàn toàn trước sức hấp dẫn của quyền lực.

Và cách tốt nhất để bảo vệ con người khỏi sự tha hóa không phải là hy vọng họ mãi mãi tốt đẹp, mà là xây dựng một hệ thống trong đó quyền lực luôn đi cùng trách nhiệm, minh bạch, giới hạn và sự kiểm soát.