Chương 25. GIÁ TRỊ CỦA SỰ TỬ TẾ

Một nền kinh tế phát triển nhưng vẫn đặt con người, niềm tin và trách nhiệm xã hội ở trung tâm

1. Khi tăng trưởng không còn là mục tiêu duy nhất

Trong nhiều giai đoạn của lịch sử, sự phát triển của một quốc gia thường được đo bằng những con số: tốc độ tăng trưởng kinh tế, thu nhập bình quân, số lượng doanh nghiệp, sản lượng sản xuất hay quy mô thị trường.

Những con số ấy quan trọng, nhưng chúng không thể trả lời tất cả.

Một nền kinh tế có thể tăng trưởng rất nhanh nhưng con người vẫn cô đơn, bất bình đẳng vẫn gia tăng, môi trường bị tổn thương và niềm tin xã hội suy giảm.

Vì vậy, câu hỏi của tương lai không chỉ là:

“Chúng ta tạo ra được bao nhiêu của cải?”

Mà còn là:

“Chúng ta tạo ra của cải bằng cách nào và để làm gì?”

Đó là lúc giá trị của sự tử tế trở thành một yếu tố quan trọng trong nền kinh tế mới.

Tử tế không đối lập với phát triển.

Ngược lại, tử tế có thể trở thành một nền tảng của sự phát triển bền vững.

2. Tử tế không phải là yếu đuối

Trong đời sống, đôi khi người ta nhầm lẫn giữa tử tế và yếu đuối.

Tử tế không có nghĩa là luôn nhường phần lợi ích của mình cho người khác. Tử tế cũng không có nghĩa là chấp nhận mọi điều sai trái.

Tử tế là biết tôn trọng con người, biết giữ lời hứa, biết chịu trách nhiệm và biết cân nhắc tác động của hành động mình đối với người khác.

Một doanh nghiệp tử tế vẫn cần lợi nhuận.

Một người tử tế vẫn cần thành công.

Một quốc gia tử tế vẫn cần phát triển mạnh mẽ.

Điểm khác biệt nằm ở cách chúng ta đạt được thành công.

Thành công bền vững là thành công không được xây dựng trên sự tổn thương của người khác.

3. Niềm tin – tài sản vô hình của xã hội

Không có nền kinh tế nào có thể phát triển lâu dài nếu thiếu niềm tin.

Khách hàng mua hàng vì họ tin vào sản phẩm.

Đối tác hợp tác vì họ tin vào cam kết.

Nhà đầu tư bỏ vốn vì họ tin vào doanh nghiệp.

Người dân đóng góp cho xã hội vì họ tin rằng những đóng góp của mình có ý nghĩa.

Niềm tin không thể mua bằng tiền trong một ngày.

Nó được xây dựng qua hàng nghìn hành động nhỏ: nói thật, làm đúng, giữ lời và chịu trách nhiệm khi có sai sót.

Trong thời đại số, niềm tin càng trở nên quan trọng bởi thông tin lan truyền rất nhanh.

Một doanh nghiệp có thể mất nhiều năm để xây dựng uy tín nhưng chỉ cần một hành động thiếu trách nhiệm cũng có thể làm mất niềm tin của cộng đồng.

Vì vậy, uy tín chính là một dạng tài sản.

4. Doanh nghiệp và trách nhiệm xã hội

Doanh nghiệp không tồn tại tách biệt với xã hội.

Một doanh nghiệp sử dụng nguồn nhân lực của cộng đồng, tài nguyên của xã hội, cơ sở hạ tầng chung và sự tin tưởng của khách hàng.

Vì vậy, doanh nghiệp không chỉ có trách nhiệm tạo ra lợi nhuận mà còn phải có trách nhiệm với những tác động do mình tạo ra.

Điều đó có thể bắt đầu từ những việc rất cụ thể:

Tạo môi trường làm việc công bằng.

Tôn trọng người lao động.

Cung cấp sản phẩm có chất lượng.

Minh bạch với khách hàng.

Bảo vệ môi trường.

Đóng góp cho cộng đồng.

Khi doanh nghiệp hiểu rằng lợi nhuận và trách nhiệm xã hội không phải hai điều đối lập, một mô hình kinh doanh mới sẽ hình thành.

Doanh nghiệp thành công không chỉ vì kiếm được nhiều tiền, mà vì tạo ra nhiều giá trị.

5. Người tiêu dùng cũng có trách nhiệm

Trách nhiệm xã hội không chỉ thuộc về doanh nghiệp.

Người tiêu dùng cũng có sức mạnh rất lớn.

Mỗi lần chúng ta lựa chọn mua một sản phẩm, sử dụng một dịch vụ hay ủng hộ một thương hiệu, chúng ta đang góp phần quyết định thị trường sẽ phát triển theo hướng nào.

Nếu người tiêu dùng ưu tiên sản phẩm có chất lượng, nguồn gốc rõ ràng, thân thiện với môi trường và tôn trọng người lao động, doanh nghiệp sẽ có động lực thay đổi.

Ngược lại, nếu thị trường chỉ quan tâm đến giá rẻ bằng mọi giá, doanh nghiệp có thể bị thúc đẩy theo hướng giảm chi phí bất chấp những hậu quả xã hội.

Vì vậy:

Tiêu dùng cũng là một hình thức lựa chọn tương lai.

6. Công nghệ cần có đạo đức

AI và công nghệ đang tạo ra những năng lực chưa từng có.

Nhưng công nghệ tự nó không tốt hay xấu.

Điều quan trọng là con người sử dụng nó như thế nào.

AI có thể giúp chữa bệnh, giáo dục, sản xuất và giải quyết nhiều vấn đề xã hội. Nhưng công nghệ cũng có thể bị sử dụng để thao túng thông tin, xâm phạm quyền riêng tư hoặc tạo ra những bất công mới.

Vì vậy, nền kinh tế số cần đi cùng với đạo đức số.

Mỗi công nghệ mới cần được đặt trong những câu hỏi:

Có an toàn không?

Có minh bạch không?

Có tôn trọng con người không?

Có tạo ra lợi ích công bằng không?

Sự phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ giúp con người mạnh hơn mà không làm mất đi phẩm giá của con người.

7. Tử tế trong môi trường làm việc

Một nền kinh tế nhân văn bắt đầu từ nơi làm việc.

Người lao động không chỉ là một con số trong bảng lương hay một nguồn lực để doanh nghiệp khai thác.

Họ là những con người có gia đình, ước mơ, cảm xúc và nhu cầu được tôn trọng.

Một môi trường làm việc tử tế không có nghĩa là không có áp lực hay yêu cầu cao.

Nó có nghĩa là mọi người được đối xử công bằng, được ghi nhận đúng giá trị, có cơ hội phát triển và được quyền lên tiếng khi có vấn đề.

Khi con người được tôn trọng, họ có xu hướng gắn bó hơn, sáng tạo hơn và có trách nhiệm hơn.

Vì vậy, tử tế không làm giảm hiệu quả kinh doanh; trong nhiều trường hợp, nó tạo ra nền tảng cho hiệu quả lâu dài.

8. Không để ai bị bỏ lại phía sau

Một nền kinh tế phát triển bền vững phải tạo cơ hội cho nhiều người cùng tham gia.

Người yếu thế, người khuyết tật, người nghèo, người ở vùng sâu vùng xa hay những người thiếu điều kiện tiếp cận công nghệ không nên bị bỏ lại phía sau.

Chuyển đổi số cần đi cùng với chuyển đổi cơ hội.

Nếu AI giúp một nhóm người giàu lên nhanh hơn nhưng khiến một bộ phận lớn xã hội mất cơ hội việc làm mà không được hỗ trợ chuyển đổi, khoảng cách xã hội có thể ngày càng lớn.

Vì vậy, nền kinh tế tương lai cần đầu tư vào giáo dục, đào tạo lại và tạo cơ hội để con người thích nghi.

Một xã hội văn minh không chỉ hỏi người mạnh có thể tiến nhanh đến đâu, mà còn hỏi người yếu có thể tiến cùng chúng ta như thế nào.

9. Từ lợi nhuận đến giá trị

Lợi nhuận là cần thiết để doanh nghiệp tồn tại.

Nhưng lợi nhuận không nên là thước đo duy nhất.

Một doanh nghiệp có thể tạo ra lợi nhuận đồng thời tạo việc làm, phát triển sản phẩm hữu ích, bảo vệ môi trường và đóng góp cho cộng đồng.

Khi đó, mỗi đồng doanh thu không chỉ phản ánh tiền bạc mà còn phản ánh những giá trị được tạo ra.

Đây là sự chuyển đổi từ tư duy:

“Tôi kiếm được bao nhiêu?”

sang:

“Tôi đã tạo ra bao nhiêu giá trị?”

Khi câu hỏi thay đổi, cách kinh doanh cũng thay đổi.

10. Tử tế là một dạng sức mạnh

Trong một thế giới cạnh tranh, người ta có thể nghĩ rằng chỉ những người mạnh nhất mới tồn tại.

Nhưng lịch sử cho thấy những hệ thống bền vững thường được xây dựng trên sự hợp tác.

Niềm tin tạo ra hợp tác.

Hợp tác tạo ra sức mạnh.

Sức mạnh tạo ra những giá trị lớn hơn mà một cá nhân đơn độc khó có thể tạo ra.

Vì vậy, tử tế không phải là một hành động nhỏ bé đứng bên ngoài nền kinh tế.

Tử tế là chất keo kết nối con người với con người.

Một xã hội có niềm tin sẽ giảm bớt chi phí của nghi ngờ, tranh chấp và kiểm soát. Một doanh nghiệp có uy tín sẽ dễ dàng xây dựng quan hệ lâu dài. Một cộng đồng biết chia sẻ sẽ có khả năng vượt qua khủng hoảng tốt hơn.

11. Nền kinh tế của tương lai

Nền kinh tế tương lai sẽ có AI, robot, dữ liệu lớn, tự động hóa và những mô hình kinh doanh chưa từng tồn tại.

Nhưng dù công nghệ thay đổi đến đâu, một nguyên tắc vẫn không thay đổi:

Con người phải là trung tâm của sự phát triển.

Chúng ta không thể xây dựng một nền văn minh mới bằng những cỗ máy thông minh nhưng những trái tim lạnh lùng.

Chúng ta cần một nền kinh tế vừa mạnh về công nghệ, vừa mạnh về đạo đức; vừa tạo ra của cải, vừa tạo ra niềm tin; vừa khuyến khích cạnh tranh, vừa biết chia sẻ trách nhiệm.

Khi doanh nghiệp biết sống có trách nhiệm, người tiêu dùng biết lựa chọn có ý thức, chính quyền biết phục vụ người dân và mỗi cá nhân biết quan tâm đến cộng đồng, nền kinh tế sẽ không chỉ tạo ra sự giàu có.

Nó sẽ tạo ra một xã hội đáng sống.

Và có lẽ, giá trị lớn nhất của nền văn minh mới không nằm ở việc con người có thể kiếm được bao nhiêu tiền, sở hữu bao nhiêu tài sản hay tạo ra bao nhiêu công nghệ.

Mà nằm ở câu hỏi:

“Sau tất cả những gì chúng ta xây dựng, con người có sống hạnh phúc hơn, tử tế hơn và có trách nhiệm hơn với nhau hay không?”

Bởi cuối cùng, một nền kinh tế thực sự giàu có không chỉ giàu về vật chất, mà còn giàu về niềm tin, tình người và những giá trị tốt đẹp được trao lại cho thế hệ sau.