HNI 26/8/2026:

CHƯƠNG 5: TẦM NHÌN PHÁT TRIỂN TRONG THẾ KỶ XXI

1. Mở đầu – Từ phát triển để bắt kịp đến phát triển để dẫn đầu

Bước sang thế kỷ XXI, Việt Nam đứng trước một bối cảnh hoàn toàn khác so với những giai đoạn trước. Nếu thế kỷ XX đặt lên hàng đầu nhiệm vụ giành độc lập, thống nhất và khôi phục đất nước, thì thế kỷ XXI đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Việt Nam sẽ trở thành quốc gia như thế nào trong một thế giới biến đổi nhanh chóng?

Câu hỏi ấy không chỉ liên quan đến tốc độ tăng trưởng GDP. Một quốc gia phát triển trong thế kỷ XXI phải đồng thời có nền kinh tế năng suất cao, thể chế hiệu quả, con người có tri thức, khoa học – công nghệ tiên tiến, xã hội bao trùm, môi trường bền vững và khả năng hội nhập sâu rộng.

Tầm nhìn phát triển vì vậy không thể chỉ là một danh sách các mục tiêu kinh tế. Đó phải là một tư duy phát triển dài hạn, trong đó con người là trung tâm, tri thức là nguồn lực, đổi mới sáng tạo là động lực và phát triển bền vững là nguyên tắc.

2. Bối cảnh mới của Việt Nam trong thế kỷ XXI

Thế giới đang bước vào một thời kỳ chuyển đổi sâu sắc.

Trí tuệ nhân tạo, robot, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, công nghệ sinh học, vật liệu mới và năng lượng sạch đang làm thay đổi phương thức sản xuất và đời sống.

Cùng lúc đó, biến đổi khí hậu, già hóa dân số, cạnh tranh địa chính trị, bất ổn chuỗi cung ứng và những thay đổi trong thương mại toàn cầu đang tạo ra nhiều thách thức.

Đối với Việt Nam, quá trình này vừa tạo ra cơ hội vừa tạo ra áp lực.

Cơ hội nằm ở khả năng ứng dụng công nghệ để rút ngắn khoảng cách phát triển. Việt Nam không nhất thiết phải đi lại toàn bộ con đường mà các quốc gia phát triển đã trải qua. Công nghệ số cho phép một quốc gia đang phát triển tiếp cận tri thức, thị trường và mô hình quản trị mới nhanh hơn.

Nhưng công nghệ cũng làm thay đổi lợi thế cạnh tranh. Lao động giá rẻ không thể mãi là nền tảng của tăng trưởng. Lợi thế tương lai sẽ thuộc về những quốc gia có nguồn nhân lực chất lượng cao, năng lực đổi mới và khả năng tạo ra giá trị bằng tri thức.

3. Tầm nhìn quốc gia và các mục tiêu dài hạn

Tầm nhìn phát triển của Việt Nam trong thế kỷ XXI đã được thể hiện qua nhiều chiến lược và định hướng quốc gia.

Một trong những mục tiêu quan trọng là đến năm 2030 Việt Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao; đến năm 2045 trở thành nước phát triển, thu nhập cao.

Những mục tiêu này có ý nghĩa vượt ra ngoài những con số kinh tế.

Chúng đặt ra yêu cầu phải thay đổi chất lượng tăng trưởng, nâng cao năng suất lao động, phát triển khoa học – công nghệ, cải thiện thể chế và xây dựng nguồn nhân lực đáp ứng nền kinh tế tri thức.

Đến năm 2045, vấn đề không chỉ là Việt Nam có quy mô nền kinh tế lớn đến đâu, mà còn là người Việt Nam có chất lượng cuộc sống như thế nào và đất nước có năng lực sáng tạo đến đâu.

4. Con người – trung tâm của chiến lược phát triển

Không có quốc gia phát triển nào có thể đạt được thành công lâu dài nếu chất lượng con người không được nâng cao.

Trong thế kỷ XXI, giáo dục không còn chỉ nhằm cung cấp kiến thức cơ bản. Giáo dục phải giúp con người biết tư duy độc lập, giải quyết vấn đề, sáng tạo, hợp tác và thích nghi với công nghệ mới.

Một nền kinh tế có thể mua máy móc hiện đại, nhưng không thể mua ngay một đội ngũ nhân lực có khả năng sáng tạo.

Vì vậy, đầu tư cho con người phải được xem là đầu tư chiến lược dài hạn.

Việt Nam cần xây dựng một hệ thống giáo dục khuyến khích sáng tạo, tăng cường năng lực số, ngoại ngữ, khoa học, công nghệ và kỹ năng nghề nghiệp; đồng thời tạo cơ hội học tập suốt đời cho người dân.

5. Khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo

Nếu tài nguyên từng là một trong những yếu tố quyết định sức mạnh kinh tế của các quốc gia trong quá khứ, thì tri thức đang trở thành tài nguyên quan trọng nhất của thế kỷ XXI.

Khoa học – công nghệ không chỉ phục vụ nghiên cứu mà phải trở thành một phần của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Việt Nam cần xây dựng hệ sinh thái trong đó trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và Nhà nước có khả năng hợp tác hiệu quả.

Đặc biệt, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp trở thành một chủ thể quan trọng của đổi mới sáng tạo.

Một nền kinh tế muốn đi xa không thể chỉ tiêu thụ công nghệ của thế giới. Việt Nam cần từng bước làm chủ, cải tiến và sáng tạo công nghệ.

6. Trí tuệ nhân tạo và nền kinh tế mới

AI đang tạo ra một trong những thay đổi lớn nhất của thời đại.