HNI 27-02/2026 - B19 🌺 CHƯƠNG 2 : LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI QUA CÁC GIAI ĐOẠN 1. CHỦ NGHĨA XÃ HỘI NHƯ MỘT PHẢN ỨNG LỊCH SỬ Chủ nghĩa xã hội không ra đời trong khoảng trống tư tưởng. Nó xuất hiện như một phản ứng trước những biến động sâu sắc của cách mạng công nghiệp thế kỷ XVIII–XIX, khi sự tích lũy tư bản nhanh chóng tạo ra tăng trưởng kinh tế nhưng đồng thời làm bộc lộ tình trạng bóc lột lao động, phân hóa giàu nghèo và bất ổn xã hội. Trong bối cảnh đó, những tư tưởng phê phán chủ nghĩa tư bản bắt đầu hình thành. Tuy nhiên, trước khi trở thành một học thuyết khoa học, chủ nghĩa xã hội từng tồn tại dưới dạng các mô hình không tưởng, gắn với những nhà cải cách xã hội mong muốn xây dựng cộng đồng công bằng dựa trên hợp tác thay vì cạnh tranh. 2. CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHÔNG TƯỞNG Những đại diện tiêu biểu của giai đoạn này như Henri de Saint-Simon, Charles Fourier và Robert Owen đã đề xuất các mô hình cộng đồng lý tưởng, nơi tài sản được chia sẻ và lao động được tổ chức theo tinh thần hợp tác. Dù thiếu cơ sở phân tích kinh tế – chính trị chặt chẽ, họ đã đặt nền móng cho tư tưởng về công bằng xã hội, phê phán bất bình đẳng và đề cao vai trò của tổ chức cộng đồng. Chủ nghĩa xã hội không tưởng thể hiện khát vọng đạo đức, nhưng chưa chỉ ra được cơ chế chuyển đổi hiện thực. 3. CHỦ NGHÍA XÃ HỘI KHOA HỌC Bước ngoặt lý luận xuất hiện với Karl Marx và Friedrich Engels. Thay vì chỉ mô tả xã hội lý tưởng, họ phân tích cấu trúc kinh tế của chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là quan hệ giữa tư bản và lao động. Học thuyết giá trị thặng dư, khái niệm đấu tranh giai cấp và quan điểm duy vật lịch sử đã tạo nên nền tảng của chủ nghĩa xã hội khoa học. Theo đó, sự thay đổi xã hội không chỉ dựa trên ý chí đạo đức, mà là kết quả của mâu thuẫn nội tại trong phương thức sản xuất. Chủ nghĩa xã hội từ đây trở thành một hệ tư tưởng có cấu trúc lý luận chặt chẽ, gắn với phong trào công nhân quốc tế và các tổ chức chính trị. 4. THỰC NGHIỆM THẾ KỶ XX