02/09 PHẦN III — NGUYÊN TẮC 2: KIỂM SOÁT CHI TIÊU CHƯƠNG 11. NHU CẦU VÀ HAM MUỐN Học cách phân biệt “cần” với “muốn” trước mỗi quyết định mua sắm Có một sự thật rất đơn giản nhưng lại quyết định rất lớn đến tình trạng tài chính của một người: Bạn không thể xây dựng sự giàu có nếu không kiểm soát được cách mình tiêu tiền. Nhiều người nghĩ rằng vấn đề của mình là kiếm chưa đủ tiền. Nhưng đôi khi, vấn đề không nằm ở số tiền kiếm được mà nằm ở số tiền đã rời khỏi túi như thế nào. Khi thu nhập tăng, chúng ta thường nghĩ mình sẽ dễ dàng tiết kiệm hơn. Thế nhưng điều đó không phải lúc nào cũng xảy ra. Một chiếc điện thoại mới, một chiếc xe tốt hơn, những bữa ăn đắt hơn, những chuyến du lịch thường xuyên hơn, một căn nhà rộng hơn... cứ thế xuất hiện. Thu nhập tăng một bước, mức sống tăng một bước. Cuối cùng, dù kiếm được nhiều hơn, chúng ta vẫn cảm thấy thiếu tiền. Một trong những nguyên nhân sâu xa nhất là chúng ta không phân biệt rõ giữa nhu cầu và ham muốn. Nhu cầu là những thứ cần thiết để duy trì cuộc sống, công việc và những trách nhiệm quan trọng. Ham muốn là những thứ khiến cuộc sống dễ chịu hơn, tiện nghi hơn, đẹp hơn hoặc thú vị hơn nhưng không nhất thiết phải có. Điều đáng nói là ranh giới giữa hai khái niệm này đôi khi rất mỏng. Và nếu không nhận ra sự khác biệt ấy, chúng ta có thể dùng tiền cho những thứ mình muốn trong hiện tại rồi đánh đổi bằng sự thiếu thốn trong tương lai. 1. Nhu cầu và ham muốn không giống nhau Hãy thử tưởng tượng bạn cần một chiếc điện thoại để phục vụ công việc. Một chiếc điện thoại có khả năng nghe gọi, nhắn tin, truy cập Internet và sử dụng những ứng dụng cần thiết có thể đã đáp ứng được nhu cầu. Nhưng sau đó bạn nhìn thấy một mẫu điện thoại mới hơn. Camera tốt hơn. Thiết kế đẹp hơn. Màn hình lớn hơn. Nhiều tính năng hơn. Bạn bắt đầu nghĩ: “Điện thoại hiện tại của mình cũ rồi.” “Có chiếc mới thì công việc sẽ thuận tiện hơn.” “Người khác cũng dùng mẫu này.” “Đã mua thì mua loại tốt nhất.” Từ một nhu cầu rất đơn giản, bạn đã biến nó thành một ham muốn. Điều này xảy ra với gần như mọi thứ trong cuộc sống. Bạn cần một đôi giày để đi làm, nhưng bạn muốn một đôi giày hàng hiệu. Bạn cần một phương tiện để đi lại, nhưng bạn muốn một chiếc xe đắt tiền hơn.

Bạn cần một nơi để ở, nhưng bạn muốn một căn nhà lớn hơn khả năng tài chính. Bạn cần ăn uống đầy đủ, nhưng bạn muốn những bữa ăn đắt tiền và thường xuyên hơn. Không có gì sai khi muốn những điều tốt đẹp. Vấn đề bắt đầu khi chúng ta coi ham muốn là nhu cầu. Khi đó, mọi thứ chúng ta muốn đều trở thành “không thể thiếu”. Và một khi đã nghĩ rằng mình cần, chúng ta sẽ dễ dàng tìm lý do để chi tiền. 2. Ham muốn không phải là kẻ thù Có một sai lầm khác: cho rằng quản lý tài chính tốt nghĩa là phải loại bỏ mọi ham muốn. Không phải vậy. Con người không phải một cỗ máy chỉ biết kiếm tiền, tiết kiệm và đầu tư. Chúng ta cần nghỉ ngơi. Cần trải nghiệm. Cần tận hưởng thành quả lao động. Cần mua những món đồ mình yêu thích. Cần dành tiền cho gia đình, bạn bè và những điều khiến cuộc sống trở nên đáng sống. Một kế hoạch tài chính quá khắc khổ có thể khiến bạn nhanh chóng mệt mỏi và từ bỏ. Vì vậy, mục tiêu không phải là: “Không được mua thứ mình muốn.” Mà là: “Tôi biết mình đang mua thứ mình cần hay thứ mình muốn, và tôi chủ động lựa chọn.” Sự khác biệt nằm ở chữ chủ động. Nếu bạn có đủ khả năng tài chính và thực sự yêu thích một món đồ, bạn hoàn toàn có thể mua. Nhưng hãy mua vì bạn lựa chọn nó, không phải vì quảng cáo khiến bạn nghĩ mình cần nó. Không mua vì người khác có. Không mua để chứng minh địa vị. Không mua chỉ vì đang buồn. Không mua chỉ vì đang giảm giá. 3. Hãy hỏi: “Nếu không mua thì chuyện gì xảy ra?” Đây là một câu hỏi rất đơn giản nhưng có sức mạnh lớn: “Nếu tôi không mua món này hôm nay, điều gì thực sự xảy ra?” Nếu câu trả lời là: “Không có gì cả.” Có lẽ bạn đang đứng trước một ham muốn chứ không phải một nhu cầu cấp thiết. Ví dụ, bạn nhìn thấy một chiếc áo rất đẹp. Bạn thích nó. Bạn muốn mua nó. Nhưng tủ quần áo của bạn đã có rất nhiều áo tương tự. Nếu không mua, bạn vẫn có quần áo để mặc. Vậy chiếc áo đó không phải nhu cầu. Nó là ham muốn. Nhận ra điều này không có nghĩa là bạn phải bỏ món đồ xuống. Bạn chỉ cần nhìn nó đúng bản chất. Khi đã gọi đúng tên, bạn sẽ dễ đưa ra quyết định hơn. Bạn có thể nói: “Tôi muốn chiếc áo này, nhưng tôi không cần nó.” Sau đó, bạn có thể cân nhắc: “Tôi có đủ tiền không?” “Nó có nằm trong ngân sách giải trí không?”

“Mua nó có ảnh hưởng đến mục tiêu tài chính của tôi không?” Nếu câu trả lời vẫn ổn, hãy mua và tận hưởng. Đó là tiêu tiền có ý thức. 4. Đừng để cảm xúc quyết định ví tiền Rất nhiều quyết định mua sắm không xuất phát từ nhu cầu mà xuất phát từ cảm xúc. Khi buồn, chúng ta mua sắm để tự thưởng. Khi căng thẳng, chúng ta đặt đồ ăn. Khi cảm thấy thua kém người khác, chúng ta mua những món đồ giúp mình cảm thấy “không kém ai”. Khi được tăng lương, chúng ta lập tức nâng cấp cuộc sống. Khi nhìn thấy người khác đi du lịch, chúng ta cũng muốn đi. Khi thấy bạn bè mua nhà, mua xe, chúng ta bắt đầu cảm thấy mình đang tụt lại. Những cảm xúc ấy rất con người. Nhưng nếu để cảm xúc điều khiển tài chính, chúng ta sẽ thường xuyên trả tiền cho những thứ mà bản thân không thực sự cần. Vì vậy, trước một khoản mua sắm không cần thiết, hãy tạo ra một khoảng dừng. Không cần quyết định ngay. Có thể áp dụng quy tắc: Món đồ càng đắt, thời gian chờ càng lâu. Một món nhỏ có thể chờ 24 giờ. Một món có giá trị lớn có thể chờ vài ngày hoặc vài tuần. Trong khoảng thời gian đó, cảm xúc ban đầu thường giảm xuống. Và khi cảm xúc giảm, khả năng suy nghĩ tỉnh táo sẽ tăng lên. 5. Cẩn thận với cái bẫy “đang giảm giá” Một trong những câu nói nguy hiểm nhất đối với tài chính cá nhân là: “Món này đang giảm giá.” Giảm giá chỉ có ý nghĩa khi bạn thực sự cần hoặc thực sự muốn mua món đó. Nếu một món hàng giá 1 triệu đồng giảm còn 700 nghìn đồng, bạn không “tiết kiệm” được 300 nghìn đồng nếu ngay từ đầu bạn không có ý định mua nó. Bạn đã chi 700 nghìn đồng. Đây là một khác biệt rất quan trọng. Nhiều người mua những thứ không cần chỉ vì cảm giác mình đang được lợi. “Giảm 50%.” “Mua hai tặng một.” “Chỉ hôm nay.” “Sắp hết hàng.” “Ưu đãi cuối cùng.” Những thông điệp ấy tạo ra cảm giác khẩn cấp. Nhưng nhu cầu thật sự hiếm khi cần phải quyết định trong vài phút. Nếu một món đồ thực sự cần thiết, bạn có thể lên kế hoạch mua nó. Nếu một cơ hội chỉ có giá trị khi bạn xuống tiền ngay lập tức, hãy đặc biệt cẩn thận. 6. Hãy tính cả “chi phí phía sau” một món đồ Một sai lầm phổ biến là chỉ nhìn vào giá mua. Nhưng một món đồ có thể tiếp tục tiêu tốn tiền sau khi bạn sở hữu nó. Mua một chiếc xe không chỉ có giá mua xe.

Còn nhiên liệu, bảo dưỡng, bảo hiểm, sửa chữa, gửi xe và các chi phí liên quan. Mua một căn nhà không chỉ có giá mua. Còn lãi vay, bảo trì, nội thất, thuế phí và nhiều khoản khác. Mua một thiết bị điện tử có thể kéo theo phụ kiện, phần mềm, nâng cấp hoặc các dịch vụ đi kèm. Vì vậy, trước khi mua một tài sản tiêu dùng có giá trị lớn, hãy hỏi: “Tổng chi phí để sở hữu và duy trì nó trong vài năm là bao nhiêu?” Câu hỏi này có thể khiến bạn thay đổi rất nhiều quyết định. 7. Nhu cầu cũng cần được ưu tiên Không phải mọi nhu cầu đều quan trọng như nhau. Có những nhu cầu cấp thiết. Có những nhu cầu quan trọng nhưng có thể trì hoãn. Có những nhu cầu phục vụ chất lượng cuộc sống. Vì vậy, thay vì chỉ chia tiền thành “cần” và “muốn”, bạn có thể sắp xếp thành ba tầng: Tầng 1: Thiết yếu. Ăn uống, nơi ở, sức khỏe, đi lại, các nghĩa vụ tài chính và những khoản cần thiết cho công việc. Tầng 2: Quan trọng. Giáo dục, nâng cao kỹ năng, bảo hiểm phù hợp, các khoản dự phòng và những chi tiêu giúp cuộc sống ổn định hơn. Tầng 3: Mong muốn. Giải trí, mua sắm không thiết yếu, du lịch, đồ công nghệ mới, hàng hiệu và những trải nghiệm tùy chọn. Cách phân loại này giúp bạn biết khoản nào cần được ưu tiên khi nguồn tiền có giới hạn. 8. Hãy xây dựng “ngân sách cho ham muốn” Một cách rất thực tế để tránh cảm giác bị bó buộc là dành riêng một phần thu nhập cho những thứ mình muốn. Ví dụ, sau khi đã đáp ứng các khoản thiết yếu, tiết kiệm và mục tiêu tài chính, bạn có thể dành một khoản cố định cho giải trí và mua sắm cá nhân. Khi đó, nếu muốn đi ăn nhà hàng, mua sách, mua quần áo hay uống một ly cà phê đắt hơn bình thường, bạn không cần cảm thấy tội lỗi. Miễn là khoản chi nằm trong giới hạn đã đặt ra. Đây là một nguyên tắc quan trọng: Không cần kiểm soát từng đồng. Cần kiểm soát hướng đi của tiền. Ngân sách tốt không khiến bạn mất tự do. Nó giúp bạn biết mình có thể tự do ở đâu. 9. Đừng dùng tiền để chạy đua với người khác Một trong những nguyên nhân khiến ham muốn tăng lên nhanh nhất là so sánh. Bạn nhìn thấy người khác có nhà đẹp. Bạn muốn nhà đẹp. Thấy người khác lái xe tốt. Bạn muốn xe tốt. Thấy người khác đi du lịch nhiều. Bạn muốn đi nhiều hơn.

Nhưng bạn không nhìn thấy toàn bộ câu chuyện phía sau những thứ đó. Bạn không biết họ kiếm bao nhiêu. Không biết họ đang có bao nhiêu tài sản. Không biết họ đang nợ bao nhiêu. Không biết họ đã phải đánh đổi điều gì. Một bức ảnh đẹp không thể cho bạn biết tình hình tài chính thật sự của một người. Vì vậy, đừng dùng cuộc sống của người khác làm thước đo cho tài chính của mình. Mục tiêu không phải là: “Tôi phải có những thứ người khác có.” Mà là: “Tôi muốn cuộc sống của mình như thế nào và số tiền của tôi cần phục vụ điều gì?” 10. Mỗi lần tiêu tiền là một lần bạn lựa chọn tương lai Đây có lẽ là bài học quan trọng nhất của chương này. Tiền chỉ có thể được sử dụng một lần. Một triệu đồng dùng để mua một món đồ hôm nay sẽ không còn là một triệu đồng có thể tiết kiệm hoặc đầu tư ngày hôm nay. Điều đó không có nghĩa là không được tiêu. Nó có nghĩa là mỗi khoản chi đều là một sự đánh đổi. Bạn đang đổi tiền lấy thức ăn. Đổi tiền lấy sự tiện lợi. Đổi tiền lấy trải nghiệm. Đổi tiền lấy thời gian. Hoặc đổi tiền lấy một tài sản có khả năng tạo ra giá trị trong tương lai. Không có lựa chọn nào hoàn toàn đúng cho tất cả mọi người. Điều quan trọng là bạn hiểu mình đang đổi cái gì để lấy cái gì. Một người có thể chọn mua một chuyến du lịch vì đó là trải nghiệm họ trân trọng. Một người khác có thể chọn dùng số tiền ấy để học một kỹ năng mới. Người khác nữa có thể chọn đầu tư. Không có câu trả lời duy nhất. Nhưng người quản lý tiền tốt luôn biết: “Khoản tiền này đang đưa tôi đến gần hay xa mục tiêu của mình?” 11. Hãy tập trì hoãn ham muốn Khả năng trì hoãn ham muốn là một trong những năng lực tài chính quan trọng nhất. Bạn không cần nói “không” mãi mãi. Bạn chỉ cần học cách nói: “Chưa phải bây giờ.” Muốn mua một chiếc điện thoại mới? Hãy tiết kiệm trước. Muốn đi du lịch? Hãy lập quỹ du lịch. Muốn mua một chiếc xe? Hãy tính tổng chi phí và chuẩn bị tài chính. Khi bạn trì hoãn được ham muốn, bạn đang chuyển từ tiêu tiền theo cảm xúc sang chi tiêu theo kế hoạch. Và điều thú vị là khi bạn phải tiết kiệm để mua một thứ, bạn thường đánh giá nó kỹ hơn. Sau vài tháng, có thể bạn vẫn muốn nó. Nếu vậy, hãy mua.

Nhưng nếu bạn không còn muốn nữa, bạn vừa giữ lại được một khoản tiền mà trước đó bạn tưởng rằng mình “cần” phải chi. 12. Giàu có bắt đầu từ những quyết định rất nhỏ Sự giàu có hiếm khi được tạo ra bởi một quyết định duy nhất. Nó thường được hình thành từ hàng nghìn quyết định nhỏ. Một lần không mua thứ không cần. Một lần không nâng cấp điện thoại. Một lần chọn tiết kiệm thay vì tiêu hết tiền thưởng. Một lần từ chối khoản vay không cần thiết. Một lần dành tiền cho quỹ dự phòng. Một lần đầu tư vào kiến thức. Những quyết định ấy có vẻ nhỏ. Nhưng khi lặp lại trong nhiều năm, chúng tạo ra khoảng cách rất lớn. Ngược lại, những khoản chi nhỏ thiếu kiểm soát cũng có thể âm thầm kéo bạn xa khỏi mục tiêu. Vì vậy, quản lý tài chính không bắt đầu từ việc kiếm được hàng tỷ đồng. Nó bắt đầu từ một câu hỏi rất đơn giản: “Tôi có thực sự cần thứ này không?” Và sau đó là một câu hỏi sâu sắc hơn: “Nếu tôi dùng số tiền này, tôi đang từ bỏ cơ hội nào khác?” KẾT CHƯƠNG Nhu cầu và ham muốn không phải hai thứ đối lập. Bạn không cần sống kham khổ để trở nên giàu có. Bạn cũng không cần từ bỏ mọi niềm vui để đạt được tự do tài chính. Điều bạn cần là nhận thức. Nhận thức rằng mình đang mua vì cần hay vì muốn. Nhận thức rằng quảng cáo có thể tạo ra ham muốn. Nhận thức rằng cảm xúc có thể làm chúng ta chi tiêu thiếu suy nghĩ. Nhận thức rằng “giảm giá” không đồng nghĩa với “tiết kiệm”. Và quan trọng nhất, nhận thức rằng tiền của ngày hôm nay cũng chính là những lựa chọn của ngày mai. Khi bạn không phân biệt được nhu cầu và ham muốn, tiền sẽ dễ dàng bị tiêu vào những thứ mang lại sự hài lòng ngắn hạn. Khi bạn phân biệt được chúng, bạn bắt đầu có quyền lựa chọn. Bạn vẫn có thể mua thứ mình thích. Vẫn có thể tận hưởng cuộc sống. Vẫn có thể thưởng cho bản thân. Nhưng bạn không còn để những ham muốn nhất thời quyết định tương lai tài chính của mình. Giàu có không bắt đầu từ việc bạn có bao nhiêu tiền. Giàu có bắt đầu từ việc bạn biết tiền của mình nên đi đâu. Và trước mỗi quyết định mua sắm, đôi khi chỉ cần dừng lại vài giây và hỏi: “Đây là thứ tôi cần, hay là thứ tôi muốn?” Câu hỏi nhỏ ấy, nếu được lặp lại đủ nhiều lần, có thể thay đổi hoàn toàn cách bạn sử dụng tiền.